qmJNWA. "Euzü Billahi mineş şeytanir racim" 1- Eliif, Lâââm, Miiiym; 2- Allâhu lâ ilâhe illâ HUvel Hayy'ul Kayyûm; 3- Nezzele aleykel Kitabe Bil Hakkı musaddikan lima beyne yedeyhi ve enzelet Tevrate vel İnciyl; 4- Min kablü hüden lin Nasi ve enzelel Furkan* innelleziyne keferu Bi ayatillahi lehüm azâbün şediyd* vAllahu Aziyz'un Züntikam; 5- İnnAllahe la yahfa aleyHİ şey'ün fiyl Ardı ve la fiys Sema'; 6- HUvelleziy yüsavviruküm fiyl erhami keyfe yeşa'* la ilâhe illâ HUvel Aziyz'ul Hakiym; 7- HUvelleziy enzele aleykel Kitabe minhu ayatun muhkematun hünne Ümmül Kitabi ve uharu müteşabihat* fe emmelleziyne fi kulubihim zeyğun feyettebiune ma teşabehe minhübtiğael fitneti vebtiğae te'viylih* ve ma ya'lemu te'viylehu illAllah* ver Rasihune fiyl ılmi yekulune amenna Bihi küllün min ındi Rabbina* ve ma yezzekkeru illâ ulül elbab; 8- Rabbenâ lâ tuzığ kulûbenâ ba'de iz hedeytenâ ve heb lenâ min ledünKE rahmeten, inneKE entel Vehhab; 9- Rabbena inneKE camiun Nasi liyevmin la raybe fiyh* innAllahe la yuhliful miy'ad; 10- İnnelleziyne keferu len tuğniye anhüm emvalühüm ve la evladühüm minAllahi şey'a* ve ülaike hüm ve kudünnar; 11- Kede'bi ali fir'avne velleziyne min kablihim* kezzebu Bi ayatina* feehazehümullahu Bi zünubihim* vAllahü şediydül ıkab; 12- Kul lilleziyne keferu setuğlebune ve tuhşerune ila cehennem* ve bi'sel mihad; 13- Kad kâne leküm ayetün fiy fieteynil tekatâ* fietün tükatilü fiy sebiylillâhi ve uhra kâfiretün yeravnehüm misleyhim ra'yel ayn* vAllahu yüeyyidü Bi nasrihi men yeşa'* inne fiy zâlike le 'ıbreten liülil ebsar; 14- Züyyine linNasi hubbüş şehevati minen Nisai vel beniyne vel kanatıyril mükantareti minezzehebi vel fiddati vel haylil müsevvemeti vel en'ami vel hars* zâlike metaul hayatid dünya* vAllahü 'ındehu husnül meâb; 15- Kul eünebbiüküm Bi hayrin min zâliküm* lilleziynettekav ınde Rabbihim cennatun tecriy min tahtihel enharu halidiyne fiyha ve ezvacün mütahharetün ve rıdvanun minellah* vAllahu Besıyr'un Bil'ıbad; 16- Elleziyne yekulune Rabbena innena amenna fağfir lena zünubena ve kına azaben nar; 17- EsSabiriyne ves Sadikıyne vel Kanitiyne vel Münfikıyne vel Müstağfiriyne Bil eshar; 18- ŞehidAllâhu enneHÛ lâ ilâhe illâ HUve, vel Melâiketü ve ulül 'ılmi kaimen Bil kıst* lâ ilâhe illâ HUvel Aziyz'ül Hakiym; 19- İnned Diyne 'ındAllâhil İslâm* ve mahtelefelleziyne utülKitabe illâ min ba'di ma caehümül ılmü bağyen beynehüm* ve men yekfur Bi ayatillahi fe innAllahe seriy'ul hisab; 20- Fein haccuke fe kul eslemtü vechiye Lillahi ve menittebean* ve kul lilleziyne utül Kitabe vel ümmiyyiyne eeslemtüm* fein eslemu fekadihtedev* ve in tevellev fe innema aleykel belağ* vAllahu Basıyr'un Bil'ıbad; 21- İnnelleziyne yekfurune Bi ayatillahi ve yaktulunen Nebiyyiyne Bi ğayri Hakkın ve yaktulunelleziyne ye'murune Bil kıstı minen Nasi febeşşirhüm Bi azâbin eliym; 22- Ülaikelleziyne habitat a'malühüm fid dünya vel ahireti, ve ma lehüm min nasıriyn; 23- Elem tera ilelleziyne ûtû nasıyben minel Kitabi yüd'avne ila Kitabillahi li yahküme beynehüm sümme yetevella feriykun minhüm ve hüm mu'ridun; 24- Zâlike Bi ennehüm kalu len temessenen naru illâ eyyamen ma'dudat* ve ğarrehüm fiy diynihim ma kânu yefterun; 25- Fekeyfe iza ceme'nahüm li yevmin la raybe fiyhi ve vuffiyet küllü nefsin ma kesebet ve hüm la yuzlemun; 26- Kulillâhumme mâlikel mülki tü'til mülke men teşâu ve tenzi'ul mülke mimmen teşâ'* ve tu'ızzü men teşâu ve tüzillü men teşâ'* Bi yediKEl hayr* inneKE alâ külli şey'in Kadiyr; 27- Tûlicül leyle fiynnehari ve tûlicün nehara fiyl leyl* ve tuhricül hayye minel meyyiti ve tuhricül meyyite minel hayy* ve terzüku men teşâu Bi ğayri hisab; 28- La yettehızil mu'minunel kafiriyne evliyâe min dunil mu'miniyn* ve men yef'al zâlike feleyse minAllahi fiy şey'in illâ en tetteku minhüm tükaten, ve yuhazzirukümullahu nefsehu, ve ilAllahil masıyr; 29- Kul in tuhfu ma fiy suduriküm ev tübduhu ya'lemhullah* ve ya'lemu ma fiys Semavati ve ma fiyl Ard* vAllahu alâ külli şey'in Kadiyr; 30- Yevme tecidü küllü nefsin ma amilet min hayrin muhdara* ve ma amilet min sû'* teveddü lev enne beyneha ve beynehu emeden be'ıyda* ve yühazzirukümüllahu nefseHU vAllahu Rauf'un Bil'ıbad; 31- Kul in küntüm tuhıbbûnAllahe fettebi'ûniy yuhbibkümullahu ve yağfir leküm zünubeküm* vAllahu Ğafûr'un Rahıym; 32- Kul etıy'ullahe verRasule, fein tevellev feinnAllahe la yuhıbbul Kafiriyn; 33- İnnAllahestafa Ademe ve Nuhan ve âle İbrahiyme ve âle ımrane alel âlemiyn; 34- Zürriyyeten ba'duha min ba'd* vAllahu Semiy'un 'Aliym; 35- İz kaletimraetü ımrane Rabbi inniy nezertü leKE ma fiy batniy muharreren fetekabbel minniy* inneKE entes Semiy'ul 'Aliym; 36- Felemma vedaatha kalet Rabbi inniy veda'tüha ünsâ* vAllahu a'lemu Bi ma vedaat* ve leysez zekeru kel ünsâ* ve inniy semmeytüha Meryeme ve inniy u'ıyzüha BiKE ve zürriyyeteha mineş şeytanirraciym; 37- Fetekabbeleha Rabbuha Bi kabulin hasenin ve enbeteha nebaten hasenen ve keffeleha Zekeriyya* küllema dehale aleyha Zekeriyyel mıhrabe, vecede ındeha rizka* kale ya Meryemu enna leki hazâ* kalet huve min ındillah* innAllahe yerzuku men yeşâu Bi ğayri hısab; 38- Hünalike de'â Zekeriyya Rabbehu, kale Rabbi heb liy min ledünKE zürriyyeten tayyibeten, inneKE Semiy'ud du'â'; 39- FenadethülMelaiketü ve huve kaimun yusalliy fiyl mıhrabi, ennAllahe yübeşşiruke Bi Yahya musaddikan Bi Kelimetin minAllahi ve seyyiden ve hasuran ve Nebiyyen minassalihıyn; 40- Kale Rabbi enna yekûnu liy ğulamun ve kad beleğaniyel kiberu vemraetiy akır* kale kezâlikÂllahu yef'alu ma yeşa'; 41- Kale Rabbic'al liy ayeten, kale ayetüke ella tükellimen Nase selasete eyyamin illâ ramzen, vezkür Rabbeke kesiyran ve sebbıh Bil aşiyyi vel ibkar; 42- Ve iz kaletil Melaiketu ya Meryemu innAllahestafaki ve tahhereki vastafaki alâ nisail alemiyn; 43- Ya Meryemuknütiy li Rabbiki vescüdiy verke'ıy ma'ar raki'ıyn; 44- Zâlike min enbail ğaybi nuhıyhi ileyk* ve ma künte ledeyhim iz yülkune aklamehüm eyyühüm yekfülü Meryem* ve ma künte ledeyhim iz yahtesımun; 45- İz kaletil Melaiketu ya Meryemu innAllahe yübeşşiruki Bi Kelimetin minHU, ismühül Mesiyhu 'Iysebnü Meryeme veciyhen fid dünya vel ahıreti ve minel mükarrebiyn; 46- Ve yükellimün Nase fiyl mehdi ve kehlen ve mines salihıyn; 47- Kalet Rabbi enna yekûnu liy veledün ve lem yemsesniy beşer* kale kezalikillahu yahlüku ma yeşa'* iza kada emren feinnema yekulü lehu kün feyekûn; 48- Ve yuallimuhül Kitabe vel Hikmete vet Tevrate vel İnciyl; 49- Ve Rasulen ilâ beni israiyle enniy kad ci'tüküm Bi ayetin min Rabbiküm, enniy ahlüku leküm minet tıyni kehey'etit tayri feenfühu fiyhi feyekûnu tayran Bi iznillah* ve übriül ekmehe vel ebrasa ve uhyil mevta Bi iznillah* ve ünebbiüküm Bi ma te'külune ve ma teddehırune fiy buyutikum* inne fıy zâlike le ayeten leküm in küntüm mu'miniyn; 50- Ve musaddikan lima beyne yedeyye minet Tevrati ve li uhılle leküm ba'dalleziy hurrime aleyküm ve ci'tüküm Bi ayetin min Rabbiküm fettekullahe ve etıy'un; 51- İnnAllahe Rabbiy ve Rabbuküm fa'büduh* hazâ sıratun müstekıym; 52- Felemma ehasse 'Iysa minhümül küfre kale men ensariy ilAllah* kalel Havariyyune nahnu ensarullah* amenna Billah* veşhed Bi enna müslimun; 53- Rabbena amenna Bi ma enzelte vetteba'ner Rasule fektübna ma'aş şahidiyn; 54- Ve mekeru ve mekerAllah* vAllahu hayrul makiriyn; 55- İz kalAllahu ya 'Iysa inniy müteveffiyke ve rafiuke ileyYE ve mutahhiruke minelleziyne keferu ve caılülleziynettebeuke fevkalleziyne keferu ila yevmil kıyameti, sümme ileyYE merciuküm feahkümü beyneküm fiyma küntüm fiyhi tahtelifun; 56- Feemmelleziyne keferu feüazzibühüm azâben şediyden fid dünya vel ahireti, ve ma lehüm min nasıriyn; 57- Ve emmelleziyne amenû ve amilus salihati feyüveffiyhim ucurehüm* vAllahu la yuhıbbuz zalimiyn; 58- Zâlike netluhu aleyke minel ayati vez zikril hakiym; 59- İnne mesele 'Iysa ındallahi kemeseli Adem* halekahu min turabin sümme kale lehu kün feyekûn; 60- ElHakku min Rabbike fela tekün minel mümteriyn; 61- Femen hacceke fiyhi min ba'di ma caeke minel ılmi fekul te'alev ned'u ebnaena ve ebnaeküm ve nisaena ve nisaeküm ve enfüsena ve enfüseküm sümme nebtehil fenec'al la'netallahi alel kazibiyn; 62- İnne hazâ lehüvel kasasul hakk* ve ma min ilâhin illAllah* ve innAllahe leHUvel Aziyz'ul Hakiym; 63- Fein tevellev fe innAllahe Aliym'un Bil müfsidiyn; 64- Kul ya ehlel Kitabi te'alev ila kelimetin sevain beynena ve beyneküm ella na'büde illAllahe ve la nüşrike Bihi şey'en ve la yettehıze ba'duna ba'dan erbaben min dunillahi, fein tevellev fekulüşhedu Bi enna müslimun; 65- Ya ehlel Kitabi lime tühaccune fiy İbrahiyme ve ma ünziletit Tevratu vel İnciylu illâ min ba'dihi, efela ta'kılun; 66- Hâ entüm hâülâi hacectüm fiyma leküm Bihi ılmün felime tühaccune fiyma leyse leküm Bihi 'ılm* vAllahu ya'lemu ve entüm la ta'lemun; 67- Ma kâne İbrahiymu yahudiyyen ve la nasraniyyen ve lâkin kâne haniyfen müslima* ve ma kâne minel müşrikiyn; 68- İnne evlenNasi Bi İbrahiyme lelleziynettebe'uhu ve hazen Nebiyyu velleziyne amenû* vAllahu Veliyyül mu'miniyn; 69- Veddet taifetün min ehlil Kitabi lev yudılluneküm* ve ma yudıllune illâ enfüsehüm ve ma yeş'urun; 70- Ya ehlel Kitabi lime tekfürune Bi ayatillahi ve entüm teşhedun; 71- Ya ehlel Kitabi lime telbisunel Hakka Bil batıli ve tektümunel Hakka ve entüm ta'lemun; 72- Ve kalet taifetün min ehlil Kitabi aminu Billeziy ünzile alelleziyne amenû vechen nehari vekfuru ahırehu leallehüm yerci'un; 73- Vela tu'minu illâ limen tebi'a diyneküm* kul innel hüda hüdAllahi, en yü'ta ehadün misle ma ûtiytüm ev yühaccuküm ınde Rabbiküm* kul innel fadle Bi yedillahi yü'tiyhi men yeşa'* vAllahu Vasi'un 'Aliym; 74- Yahtassu Bi rahmetiHİ men yeşa'* vAllahü zül fadlil azıym; 75- Ve min ehlil kitabi men inte'menhü Bi kıntarin yüeddihı ileyke, ve minhüm men in te'menhü Bi diynarin la yüeddihı ileyke illâ ma dümte aleyhi kaima* zâlike Bi ennehüm kalu leyse aleyna fiyl ümmiyyiyne sebiyl* ve yekulune alAllahil kezibe ve hüm ya'lemun; 76- Bela men evfa Bi ahdihi vetteka feinnAllahe yuhıbbul müttekıyn; 77- İnnelleziyne yeşterune Bi ahdillahi ve eymanihim semenen kaliylen ülaike la halaka lehüm fiyl ahireti vela yükellimühümullahu vela yenzuru ileyhim yevmel kıyameti ve la yüzekkiyhim* ve lehüm azâbun eliym; 78- Ve inne minhüm le feriykan yelvune elsinetehüm Bil Kitabi li tahsebuhu minel Kitabi ve ma huve minel Kitab* ve yekulune huve min ındillahi ve ma huve min ındillah* ve yekulune alAllahil kezibe ve hüm ya'lemun; 79- Ma kâne li beşerîn en yü'tiyehüllahul Kitabe vel Hükme ven Nübüvvete sümme yekule lin Nasi kûnu ıbaden liy min dunillahi, ve lâkin kûnu Rabbaniyyine Bima küntüm tüallimunel Kitabe ve Bima küntüm tedrusun; 80- Ve la ye'mureküm en tettehızül Melaikete ve Nebiyyiyne erbaba* eye'muruküm Bil küfri ba'de iz entüm müslimun; 81- Ve iz ahazAllahu miysakan Nebiyyiyne lema ateytüküm min Kitabin ve Hikmetin sümme caeküm Rasulün musaddikun lima maaküm letü'minünne Bihi ve letensurunnehu, kale eakrertüm ve ehaztüm alâ zâliküm ısriy* kalu akrerna* kale feşhedu ve ene maaküm mineş şahidiyn; 82- Femen tevella ba'de zâlike feülaike hümül fasikun; 83- Efeğayre diynillahi yebğune ve lehu esleme men fiys Semavati vel Ardı tav'an ve kerhen ve ileyhi yurce'un; 84- Kul amenna Billahi ve ma ünzile aleyna ve ma ünzile alâ İbrahiyme ve İsmaıyle ve İshaka ve Ya'kube vel Esbatı ve ma utiy Musa ve 'Iysa ven Nebiyyune min Rabbihim* la nüferriku beyne ehadin minhüm* ve nahnü leHU müslimun; 85- Ve men yebteğı ğayrel İslami diynen felen yukbele minhu, ve huve fiyl ahireti minel hasiriyn; 86- Keyfe yehdillahu kavmen keferu ba'de iymanihim ve şehidu ennerRasule Hakkun ve caehümül beyyinat* vAllahu la yehdil kavmez zalimiyn; 87- Ülaike cezauhum enne aleyhim la'netAllahi vel Melaiketi ven Nasi ecme'ıyn; 88- Halidiyne fiyha* la yuhaffefu anhümül azâbu ve la hüm yünzarun; 89- İllelleziyne tabu min ba'di zâlike ve aslahu feinnAllahe Ğafur'un Rahıym; 90- İnnelleziyne keferu ba'de iymanihim sümmezdadu küfren len tukbele tevbetühüm* ve ülaike hümüd dallun; 91- İnnelleziyne keferu ve matu ve hüm küffarun felen yukbele min ehadihim mil'ül Ardı zeheben ve levifteda Bihi, ülaike lehüm azabun eliymun ve ma lehüm min nasıriyn; 92- Len tenalül birra hatta tünfiku mimma tuhıbbun* ve ma tünfiku min şey'in fe innAllahe Bihi'Aliym; 93- Küllüt taami kâne hıllen li beni israiyle illâ ma harreme israiylü alâ nefsihi min kabli en tünezzelet Tevratü, kul fe'tu Bit Tevrati fetluha in küntüm sadikıyn; 94- Femeniftera alAllahilkezibe min ba'di zâlike feülaike hümüz zalimun; 95- Kul sadakAllah* fettebiu millete İbrahiyme haniyfa* ve ma kâne minel müşrikiyn; 96- İnne evvele beytin vudı'a linNasi lelleziy Bi Bekkete mübareken ve hüden lil alemiyn; 97- Fiyhi ayatun beyyinatun Makamu İbrahiym* ve men dehalehu kâne amina* ve Lillahi alenNasi hıccül beyti menisteta'a ileyhi sebiyla* ve men kefere feinnAllahe Ğaniyyün anil alemiyn; 98- Kul ya ehlel Kitabi lime tekfürune Bi ayatillahi, vAllahu Şehiydün alâ ma ta'melun; 99- Kul ya ehlel Kitabi lime tasuddune an sebiylillâhi men amene tebğuneha 'ıvecen ve entüm şüheda'* ve mAllahu Bi ğafilin amma ta'melun; 100- Ya eyyühelleziyne amenû in tutıy'u feriykan minelleziyne utül Kitabe yerudduküm ba'de iymaniküm kafiriyn; 101- Ve keyfe tekfürune ve entüm tütla aleyküm ayatullahi ve fiyküm RasuluHU, ve men ya'tesım Billahi fekad hüdiye ila sıratın müstekıym; 102- Ya eyyühelleziyne amenüttekullahe hakka tükatiHİ ve la temutünne illâ ve entüm müslimun; 103- Va'tasımu Bihablillahi cemiy'an ve la teferreku* vezküru nı'metAllahi aleyküm iz küntüm a'daen feellefe beyne kulubiküm feasbahtüm Bi nı'metiHİ ıhvana* ve küntüm alâ şefahufratin minennari feenkazeküm minha* kezâlike yübeyyinullahu leküm ayatiHİ lealleküm tehtedun; 104- Veltekün minküm ümmetün yed'une ilel hayri ve ye'murune Bil ma'rufi ve yenhevne anil münker* ve ülaike hümül müflihun; 105- Ve la tekûnu kelleziyne teferreku vahtelefu min ba'di ma caehümül beyyinat* ve ülaike lehüm azâbün azıym; 106- Yevme tebyaddu vucuhün ve tesveddü vucuh* feemmelleziynesveddet vucuhühüm* ekefertüm ba'de iymaniküm fezûkul azâbe Bima küntüm tekfürun; 107- Ve emmelleziynebyaddat vucuhühüm fe fiy rahmetillah* hüm fiyha halidun; 108- Tilke ayatullahi netluha aleyke Bil Hakk* ve mAllahu yüriydu zulmen lil alemiyn; 109- Ve Lillahi ma fiys Semavati ve ma fiyl Ard* ve ilAllahi turce'ul umur; 110- Küntüm hayre ümmetin uhricet linNasi te'murune Bil ma'rufi ve tenhevne anil münkeri ve tu'minune Billah* ve lev amene ehlül Kitabi le kâne hayren lehüm* minhümül mu'minune ve ekseruhümül fasikun; 111- Len yedurruküm illâ ezâ* ve in yukatiluküm yüvellukümül edbar* sümme la yünsarun; 112- Duribet aleyhimüz zilletü eyne ma sükıfu illâ Bi hablin minAllahi ve hablin minen Nasi ve bâu Bi ğadabin minAllahi ve duribet aleyhimül meskenetü, zâlike Bi ennehüm kânu yekfürune Bi ayatillahi ve yaktulunel Enbiyae Bi ğayri hakkın, zâlike Bi ma 'asav ve kânu ya'tedun; 113- Leysû sevâen, min ehlil Kitabi ümmetün kaimetün yetlune ayatillahi anâel leyli ve hüm yescüdun; 114- Yu'minune Billahi vel yevmil ahıri ve ye'murune Bil ma'rufi ve yenhevne anil münkeri ve yüsariune fiyl hayrat* ve ülaike mines salihıyn; 115- Ve ma yef'alu min hayrin felen yükferuh* vAllahu Aliymün Bil müttekıyn; 116- İnnelleziyne keferu len tuğniye anhüm emvalühüm ve la evladühüm minAllahi şey'en, ve ülaike ashabünnari, hüm fiyha halidun; 117- Meselü ma yünfikune fiy hazihil hayatid dünya kemeseli riyhın fiyha sırrun esabet harse kavmin zalemu enfüsehüm fe ehlekethu, ve ma zalemehümullahu ve lâkin enfüsehüm yazlimun; 118- Ya eyyühelleziyne amenû la tettehızu bitaneten min duniküm la ye'luneküm habâlen, veddu ma anittüm* kad bedetil bağdaü min efvahihim* ve ma tuhfiy suduruhüm ekber* kad beyyenna lekümül ayati in küntüm ta'kılun; 119- Ha entüm ülâi tühıbbunehüm ve la yühıbbuneküm ve tü'minune Bil Kitabi küllihi, ve izâ lekuküm kalu amenna* ve izâ halev addu aleykümül enamile minel ğayz* kul mutu Bi ğayzıküm* innAllahe Aliymün Bizatis sudur; 120- İn temsesküm hasenetün tesu'hüm* ve in tusıbküm seyyietün yefrehu Biha* ve in tasbiru ve tetteku la yedurruküm keydühüm şey'a* innAllahe Bima ya'melune muhıyt; 121- Ve iz ğadevte min ehlike tübevviül mu'miniyne meka'ıde lil kıtal* vAllahu Semiy'un'Aliym; 122- İz hemmet taifetani minküm en tefşela, vAllahu Veliyyuhüma* ve alAllahi fel yetevekkelil mu'minun; 123- Ve lekad nasarakümüllahu Bi bedrin ve entüm ezilletün, fettekullahe lealleküm teşkürun; 124- İz tekulu lil mu'miniyne elen yekfiyeküm en yümiddeküm Rabbuküm Bi selâseti âlafin minel Melaiketi münzeliyn; 125- Bela in tasbiru ve tetteku ve ye'tuküm min fevrihim hazâ yümdidküm Rabbuküm Bi hamseti alafin minel Melaiketi müsevvimiyn; 126- Ve ma caalehullahu illâ büşra leküm ve li tatmeinne kulubüküm Bihi, ve men nasru illâ min ındillahil Aziyzil Hakiym; 127- Li yakta'a tarafen minelleziyne keferu ev yekbitehüm feyenkalibu haibiyn; 128- Leyse leke minel emri şey'ün ev yetube aleyhim ev yüazzibehüm feinnehüm zalimun; 129- Ve Lillahi ma fiys Semavati ve ma fiyl Ard* yağfiru limen yeşau ve yüazzibü men yeşa'* vAllahu Ğafûr'un Rahıym; 130- Ya eyyühelleziyne amenû la te'külürRiba ad'afen mudaafeten, vettekullahe lealleküm tüflihun; 131- Vettekunnaralletiy u'ıddet lil kafiriyn; 132- Ve etıy'ullahe ver Rasule lealleküm türhamun; 133- Ve sariu ila mağfiretin min Rabbiküm ve cennetin arduhes Semavatu vel Ardu, u'ıddet lil müttekıyn; 134- Elleziyne yünfikune fiys serrai ved darrai vel kazımiynel ğayza vel afiyne aninNas* vAllahu yuhıbbul muhsiniyn; 135- Velleziyne izâ fe'alu fahışeten ev zalemu enfüsehüm zekerullahe festağferu li zünubihim* ve men yağfiruz zünube illAllah* ve lem yusırru alâ ma fe'alu ve hüm ya'lemun; 136- Ülaike cezauhüm mağfiretün min Rabbihim ve cennatün tecriy min tahtihel enharu halidiyne fiyha* ve nı'me ecrul amiliyn; 137- Kad halet min kabliküm sünenün fesiyru fiyl Ardı fenzuru keyfe kâne akıbetül mükezzibiyn; 138- Hazâ beyanun linNasi ve hüden ve mev'ızatün lil müttekıyn; 139- Ve la tehinu ve la tahzenu ve entümül a'levne in küntüm mu'miniyn; 140- İn yemsesküm karhun fekad messel kavme karhun mislüh* ve tilkel eyyamu nüdavilüha beynen Nas* ve liya'lemAllahulleziyne amenû ve yettehıze minküm şüheda'* vAllahu la yuhıbbuz zalimiyn; 141- Ve li yümahhısAllahulleziyne amenû ve yemhakal kafiriyn; 142- Em hasibtüm en tedhulül cennete ve lemma ya'lemillahulleziyne cahedu minküm ve ya'lemes sabiriyn; 143- Ve lekad küntüm temennevnel mevte min kabli en telkavhu, fekad raeytümuhu ve entüm tenzurun; 144- Ve ma Muhammedün illâ Rasul* kad halet min kablihirRusül* efein mate ev kutilenkalebtüm alâ a'kabiküm* ve men yenkalib alâ akıbeyhi felen yadurrAllahe şey'a* ve seyeczillahuş şakiriyn; 145- Ve ma kâne li nefsin en temute illâ Bi iznillahi Kitaben müeccela* ve men yürid sevabed dünya nü'tihi minha* ve men yürid sevabel ahireti nü'tihi minha* ve senecziş şakiriyn; 146- Ve keeyyin min Nebiyyin katele meahu ribbiyyune kesiyr* fema vehenu lima esabehüm fiy sebiylillâhi ve ma daufu ve mestekânu* vAllahu yuhıbbus sabiriyn; 147- Ve ma kâne kavlehüm illâ en kalu Rabbenağfir lena zünubena ve israfena fiy emrina ve sebbit akdamena vensurna alel kavmil kafiriyn; 148- Fe atahumullahu sevabeddünya ve husne seva Bil' ahireti, vAllahu yuhıbbul muhsiniyn; 149- Ya eyyühelleziyne amenû in tütıy'ulleziyne keferu yerudduküm alâ a'kabiküm fetenkalibu hasiriyn; 150- Belillahu mevlâküm* ve HUve hayrun nasıriyn; 151- Senulkıy fiy kulubil'leziyne keferürru'be Bima eşrekû Billahi ma lem yünezzil Bihi sultanen ve me'vahümün nar* ve bi'se mesvez zalimiyn; 152- Ve lekad sadakakümullahu va'dehu iz tehussunehüm Bi iznihi, hatta izâ feşiltüm ve tenaza'tüm fiyl emri ve asaytüm min ba'di ma eraküm ma tuhıbbun* minküm men yüriydüd dünya ve minküm men yüriydül ahirete, sümme sarafeküm anhüm liyebteliyeküm* ve lekad 'afa anküm* vAllahu zü fadlin alel mu'miniyn; 153- İz tus'ıdune ve la telvune alâ ehadin ver Rasulü yed'uküm fiy uhraküm feesabeküm ğammen Bi ğammin likey la tahzenu alâ ma fateküm ve la ma esabeküm* vAllahu Habiyrun Bi ma ta'melun; 154- Sümme enzele aleyküm min ba'dil ğammi emeneten nü'asen yağşa taifeten minküm ve taifetün kad ehemmethüm enfüsühüm yezunnune Billahi ğayrel Hakkı zannel cahiliyyeti, yekulune hel lena minel emri min şey'* kul innel emre küllehu Lillahi, yuhfune fiy enfüsihim ma la yübdune leke, yekulune lev kâne lena minel emri şey'ün ma kutilna hahüna* kul lev küntüm fiy buyutiküm le berezelleziyne kütibe aleyhimül katlü ila medaci'ıhim* ve liyebteliyAllahu ma fiy suduriküm ve liyumahhısa ma fiy kulubiküm* vAllahu Aliymun Bi zatis sudur; 155- İnnelleziyne tevellev minküm yevmel tekal cem'ani innemestezellehümüş şeytanü Bi ba'dı ma kesebu* ve lekad afAllahu anhüm* innAllahe Ğafûr'un Haliym; 156- Ya eyyühelleziyne amenû la tekûnu kelleziyne keferu ve kalu li ıhvanihim izâ darebu fiyl Ardı ev kânu ğuzzen lev kânu ındena ma matu ve ma kutilu* li yec'alellahu zâlike hasreten fiy kulubihim* vAllahu yuhyiy ve yümıt* vAllahu Bi ma ta'melune Basıyr; 157- Ve lein kutiltüm fiy sebiylillâhi ev müttüm le mağfiretün minAllahi ve rahmetün hayrun mimma yecme'un; 158- Ve lein müttüm ev kutiltüm le ilAllahi tuhşerun; 159- FeBima rahmetin minAllahi linte lehüm* ve lev künte fazzan ğaliyzal kalbi lenfaddu min havlike, fa'fü anhüm vestağfir lehüm ve şavirhüm fiyl emr* fe izâ azemte fe tevekkel alAllah* innAllahe yuhıbbül mütevekkiliyn; 160- İn yensurkümullahu fela ğalibe leküm* ve in yahzülküm femen zelleziy yensuruküm min ba'dih* ve alAllahi felyetevekkelil mu'minun; 161- Ve ma kâne li Nebiyyin en yeğull* ve men yağlül ye'ti Bi ma ğalle yevmel kıyameti, sümme tüveffa küllü nefsin ma kesebet ve hüm la yuzlemun; 162- Efemenittebe'a rıdvanAllahi kemen bâe Bi sehatın minAllahi ve me'vahu cehennem* ve bi'sel masıyr; 163- Hüm derecatün indAllah* vAllahu Basıyrun Bi ma ya'melun; 164- Lekad mennAllahu alel mu'miniyne iz baase fiyhim Rasulen min enfüsihim yetlu aleyhim ayatihi ve yüzekkiyhim ve yuallimuhümül Kitabe vel Hikmete ve in kânu min kablü lefiy dalalin mübiyn; 165- Evelemma esabetküm musıybetün kad esabtüm misleyha, kultüm enna hazâ* kul huve min ındi enfüsiküm* innAllahe alâ külli şey'in Kadiyr; 166- Ve ma esabeküm yevmeltekal cem'ani fe Bi iznillahi ve li ya'lemel mu'miniyn; 167- Ve li ya'lemelleziyne nafeku* ve kıyle lehüm te'alev katilu fiy sebiylillâhi evidfe'û* kalu lev na'lemu kıtalen letteba'naküm* hüm lilküfri yevmeizin akrebu minhüm lil iyman* yekulune Bi efvahihim ma leyse fiy kulubihim* vAllahu a'lemu Bi ma yektümun; 168- Elleziyne kalu li ıhvanihim ve kaadu lev etauna ma kutilu* kul fedreu an enfüsikümül mevte in küntüm sadikıyn; 169- Ve la tahsebennelleziyne kutilu fiy sebiylillâhi emvata* bel ahyaun ınde Rabbihim yurzekun; 170- Ferihıyne Bi ma atahumullahu min fadliHİ, ve yestebşirune Bil'leziyne lem yelhaku Bihim min halfihim ella havfün aleyhim ve la hüm yahzenun; 171- Yestebşirune Bi nı'metin minAllahi ve fadlin, ve ennAllahe la yudıy'u ecrel mu'miniyn; 172- Elleziynestecabu Lillahi verRasuli min ba'di ma esabehümül karh* lilleziyne ahsenu minhüm vettekav ecrun azıym; 173- Elleziyne kale lehümün Nasu innen Nase kad cemeu leküm fahşevhüm fezadehüm iymana* ve kalu hasbünAllahu ve nı'mel vekiyl; 174- Fenkalebu Bi nı'metin minAllahi ve fadlin lem yemseshüm sûun vettebeu rıdvanAllah* vAllahu zû fadlin azıym; 175- İnnema zâlikümüş şeytanu yuhavvifü evliyaehu, fela tehafuhüm ve hafuni in küntüm mu'miniyn; 176- Ve la yahzünkelleziyne yüsariune fiyl küfr* innehüm len yedurullahe şey'a* yüriydullahu ella yec'ale lehüm hazzan fiyl ahireti, ve lehüm azâbün azıym; 177- İnnelleziyneşterevül küfre Bil iymani len yedurullahe şey'a* ve lehüm azâbün eliym; 178- Ve la yahsebenneleziyne keferu ennema nümliy lehüm hayrun lienfüsihim* innema nümliy lehüm liyezdadu isma* ve lehüm azâbün mühiyn; 179- Ma kânAllahu li yezeral mu'miniyne alâ ma entüm aleyhi hatta yemiyzel habiyse minettayyib* ve ma kânAllahu liyutliaküm alel ğaybi ve lakinnAllahe yectebiy min RusuliHİ men yeşau, feaminu Billahi ve rusuliHİ, ve in tu'minu ve tetteku feleküm ecrun azıym; 180- Ve la yahsebennelleziyne yebhalune Bi ma atahumullahu min fadliHİ huve hayren lehüm* bel huve şerrun lehüm* seyütavvekune ma behılu Bihi yevmel kıyameti, ve Lillahi miyrasüs Semavati vel Ard* vAllahu Bi ma ta'melune Habiyr; 181- Lekad semiAllahu kavlelleziyne kalu innAllahe fakiyrun ve nahnü ağniya'* senektübü ma kalu ve katlehümül Enbiyae Bi ğayri Hakkın ve nekulü zûku azâbel hariyk; 182- Zâlike Bima kaddemet eydiyküm ve ennAllahe leyse Bi zallamin lil abiyd; 183- Elleziyne kalu innAllahe ahide ileyna ella nu'mine liRasulin hatta ye'tiyena Bi kurbanin te'külühün nar* kul kad caeküm Rusulün min kabliy Bil beyyinati ve Bil'leziy kultüm felime kateltümuhüm in küntüm sadikıyn; 184- Fein kezzebuke fekad küzzibe Rusulün min kablike câu Bil beyyinati vezZübüri vel Kitabil müniyr; 185- Küllü nefsin zâikatül mevt* ve innema tüveffevne ücureküm yevmel kıyameti, femen zuhziha anin nari ve udhılel cennete fekad faz* ve mel hayatüd dünya illâ metaul ğurur; 186- Le tüblevünne fiy emvaliküm ve enfüsiküm ve letesmeunne minelleziyne ûtül Kitabe min kabliküm ve minelleziyne eşrekû ezen kesiyra* ve in tasbiru ve tetteku fe inne zâlike min azmil umur; 187- Ve iz ehazAllahu miysakalleziyne utül Kitabe letübeyyinünnehu lin Nasi ve la tektümunehu, fe nebezuhu verae zuhurihim veşterav Bihi semenen kaliyla* fe bi'se ma yeşterun; 188- La tahsebennelleziyne yefrehune Bi ma etev ve yuhıbbune en yuhmedu Bi ma lem yef'alu fela tahsebennehüm Bi mefazetin minel azâbi, ve lehüm azâbün eliym; 189- Ve Lillahi mülküs Semavati vel Ard* vAllahu alâ külli şey'in Kadiyr; 190- İnne fiy halkıs Semavati vel Ardı vahtilafil leyli ven nehari leâyâtin li ülil elbab; 191- Elleziyne yezkürunAllahe kıyâmen ve ku'ûden ve alâ cünubihim ve yetefekkerune fiy halkıs Semavati vel Ard* Rabbenâ mâ halakte hazâ batılâ* sübhâneKE fekınâ azâben nâr; 192- Rabbenâ inneKE men tüdhılinnâre fekad ahzeytehu, ve mâ lizzalimiyne min ensar; 193- Rabbenâ innenâ semi'na münâdiyen yünâdiy lil iymâni en âminû Bi Rabbiküm fe âmennâ* Rabbenâ fağfir lenâ zünûbenâ ve keffir 'annâ seyyiâtinâ ve teveffenâ ma'al' ebrar; 194- Rabbenâ ve âtinâ mâ veadtenâ alâ RusuliKE ve la tuhzinâ yevmel kıyâmeti, inneKE lâ tuhlifül miy'âd; 195- Festecabe lehüm Rabbühüm enniy la udıy'u amele amilin minküm min zekerin ev ünsâ* ba'duküm min ba'd* felleziyne haceru ve uhricu min diyarihim ve ûzû fiy sebiyliy ve katelu ve kutilu leükeffirenne anhüm seyyiatihim ve leüdhılennehüm cennatin tecriy min tahtihel enhar* sevaben min ındillah* vAllahu ındeHU husnüs sevab; 196- La yeğurrenneke tekallübülleziyne keferu fiyl bilad; 197- Metaun kaliylün sümme me'vahüm cehennem* ve bi'sel mihad; 198- Lakinilleziynettekav Rabbehüm lehüm cennatün tecriy min tahtihel enharu halidiyne fiyha nüzülen min ındillah* ve ma ındAllahi hayrun lil ebrar; 199- Ve inne min ehlil Kitabi lemen yu'minu Billahi ve ma ünzile ileyküm ve ma ünzile ileyhim haşiıyne Lillahi, la yeşterune Bi ayatillahi semenen kaliyla* ülaike lehüm ecruhüm ınde Rabbihim* innAllahe seriy'ul hısab; 200- Ya eyyühelleziyne amenûsbiru ve sabiru ve rabitu vettekullahe lealleküm tüflihun; Sevgili Kur’a dostları geçtiğimiz ders maide suresinin 62. suresine kadar işlemiştik. 62. ayette dahil. İşlediğimiz bu ayetlerde özellikle Kur’an, ehli kitabın kendi kitaplarına karşı olumsuz yaklaşımlarını gözler önüne sermiş ve bize de kendi kitabımıza karşı onlar gibi yaklaşmamamız gerektiğini öğütlemişti. Ehli kitabın, daha özelde Yahudilerin kendilerine emanet edilen ilahi mesaja nasıl sırt döndüklerini açıklarken şöyle buyurmuştu Kur’an; “Onların çoğunun günahta, saldırganlıkta ve değer yıkıcılıkta birbirleri ile yarıştıklarını görürsün.” Demişti. “Yaptıkları şeyler ne kötüdür.” Diye de bitirmişti. İşte bugün 63. ayetle birlikte onların neden kendilerine emanet edilen ilahi mesaja böylesine ihanet ettikleri, neden böyle bir sosyal çözülmeye, bozulmaya uğradıklarının cevabını da 63. ayette buluyoruz. 63- Levla yenhahümur rabbaniyyune vel ahbaru an kavlihimül' isme ve eklihimüs suht* le bi'se ma kânu yasne'un; Rabbanîler ve Ahbar Mâide 44'te açıklandı onları Allâh'a karşı suç olanları söylemekten ve haram yemekten engelleseler ya... Onların yapıp üretmekte oldukları ne kötüdür! 63 - Bari Rabbaniyyun ve Ahbar bunları günâh söylemekten ve haram yemekten nehy etseler! Ne fena sanata alışmışlar. Elmalı Levla yenhahümur rabbaniyyune vel ahbaru an kavlihimül' isme ve eklihimüs suht Onların din adamları ve hahamları, onları günahkarca düşüncelerden ve değer yıkıcılıktan alıkoysalardı ya. Yani neden bir toplum Allah’a karşı, kendi özüne karşı yabancılaşır sorusunun cevaplarından biri, o toplumun aklı eren, o toplumun bilen kişileri görevini yapmayınca dır. Özellikle din alimlerinin, din adamlarının bir toplumun kokuşmasında ya da düzelmesinde. Bir toplumun olumlu anlamda gelişmesinde ya da olumsuz manada çöküşünde, çözülüşünde başat rolü oynadıklarını bu ayette ifade etmiş oluyor. Aslında bunu öğrenmek için öyle uzun boylu tarihe bakmaya, geriye gitmeye gerek yok. İçinde bulunduğunuz topluma baktığınızda önderlerin sapmasının o topluma nasıl katlanarak yansıdığını görebilirsiniz. Onun için öncüler, bilenler, alimler bir yanlış yaparlarsa o yanlış onları takip edenler tarafından bin olur, binler olur. Öncüler, önderler, örnek insanlar doğru yaparlarsa, onları takip eden, onları örnek edinen insanlar, onların açtığı çığırı izlerler. Bu çerçevede tüm toplumların kuralıdır. Eğer bozulma önderlerden, alimlerden başlamışsa bu bozulma tabana doğru yayılır. Onun içindir ki Peygamberimiz; - Eğer şu iki sınıf bozulursa tüm toplum bozulur. Ümera ve Ulema. Yöneticiler ve bilginler. Buyurmuştur. Eğer bu iki sınıf düzelirse toplumda düzelir. Çünkü bu sınıflar toplumu sevk ve idare eden lokomotif sınıflardır. le bi'se ma kânu yasne'un; İşledikleri şey ne kötüdür. 64- Ve kaletil yahudü yedullahi mağluletün, ğullet eydiyhim ve lu'ınu Bi ma kalu* bel yedahu mebsutatani yünfiku keyfe yeşa'* ve leyeziydenne kesiyren minhüm ma ünzile ileyke min Rabbike tuğyanen ve küfra* ve elkayna beynehümül 'adavete velbağdae ila yevmil kıyameti, küllema evkadu naren lil harbi atfeehAllahu ve yes'avne fiyl Ardı fesaden, vAllahu la yuhıbbul müfsidiyn; Yahudiler, "Allâh'ın eli bağlıdır" dediler... Söyledikleri kendilerinde açığa çıktı, kendi elleri bağlandı ve lânetlendiler! Bilakis, Allâh'ın iki eli de açıktır; dilediğince bağışlamaya devam ediyor! Andolsun ki, Rabbinden sana inzâl olunan, onlardan çoğunun inkâr ve tuğyanını isyan ile haddini aşmayı arttırır! Onların arasına kıyamet sürecine kadar düşmanlık ve nefret duygusu yerleştirdik! Her ne zaman savaş için bir ateş yaksalar, Allâh onu söndürdü... Gene de yeryüzünde bozgunculuğa koşarlar... Allâh inançları saptırma peşinde koşanları sevmez. 64 - Bir de Yahudîler Allahın eli bağlı» dediler, ve dedikleriyle dilediği gibi bahşediyor, celâlim hakkı için sana rabbinden indirilen onlardan bir çoğunun tuğyanını ve küfrünü arttıracaktır, mamafih biz onların arasına kıyamete kadar sürecek buğz ve adavet bıraktık, her ne zaman harp için bir yangın tutuşturdularsa Allah onu söndürdü, hep yer yüzünde fesat için koşarlar, Allah ise müfsitleri sevmez. Elmalı Ve kaletil yahudü yedullahi mağluletün Yahudiler, “Allah’ın eli sıkıdır” dediler. ğullet eydiyhim ve lu'ınu Bi ma kalu sıkılaştı elleri, ve bu sözlerinden dolayı lanetlendiler. Allah’ın rahmetinden dışlandılar. Aslında burada; “Allah cimridir.” Demek istiyorlar. Eli sıkılık, cimriliktir bildiğiniz gibi. Bir gönderme yapıyorlar. Özellikle Resulallah’la çağdaş olan Medine Yahudileri, Allah’ın eli sıkıdır iftirasını atarken, şuna da gönderme yapıyorlar. “Eğer cömert olsaydı siz müminler şu anda böylesine yoksulluk içinde bulunmazdınız.” Çünkü bu ayetlerin indiği dönemlerde hala müminler gerçekten yoksul durumdaydılar. Hayber’in fethine kadar diyecektir Hz. Aişe; Doyası hiç hurma yemedim. Yine aynı isim; Resulallah’ın tüm evlerinde öyle zamanlar olurdu ki üç ay ocak tütmezdi. Diyecektir. Resulallah bir toplumun gıpta ettiği, bir toplumun kendisine annelerini ve babalarını feda ettikleri bu insan böyle yaşarsa o toplumda ki maddi standardı siz düşünün. İşte bu yoksulluğu bahane ederek Yahudileşen İsrail oğulları Allah’a iftira ediyorlardı. Aslında bunun temelinde şöyle yanlış bir mantık yatıyordu; Güçlü olmakla haklı olmayı birbirine karıştırmak. Yani “Eğer siz haklı olsaydınız güçlü olurdunuz. O halde gücünüz olmadığına, zengin olmadığınıza, varlıklı olmadığınıza göre siz haklı da değilsiniz.” Mantığı. Hakla gücü eşitleyen bir mantık. İşte bu mantık Yahudi mantığıdır. Böyle bir mantıkla dünyaya bakan, toplumlara bakan, tarihe bakan, olayları okuyan Yahudileşmiş bir mantıkla bakmış olur. Çünkü Güç her zaman haklının elinde olmayabilir. Ama gücü olmaması haksız olması anlamına hiç gelmez. Aksine tarihte tersi çok görülmüştür. Güç haksızların elinde çoğu zaman olmuş, onun içinde haklılara zulmetmişler. Onların hakkını gasp etmişler. Daha doğrusu gücü kötüye kullanmışlar. Onun için güç haklının elinde olursa aynı zamanda Hakk güçlenmiş olur. Bu doğru lakin gücü haksız yere gasp edenler, hiçbir zaman o güçle hakkı savunamazlar. Bu da doğru. Onun için sadece gücü belirleyici bir unsur olarak almak, Yahudice bakmaktır ve işte Medine Yahudileri de Resulallah’a böyle bakıyorlardı. Eğer hakikat üzere olsaydınız, yani çağırdığınız Allah sizi destekleseydi siz zengin olurdunuz. Çağırdığınız Allah sizi destekleseydi siz yer yüzünde güçlü olurdunuz. İktidarda olurdunuz. Bu ne kadar fena bir mantık düşünebiliyor musunuz. Böyle bir mantık karşısında İbrahim peygamberin durumunu düşünebiliyor musunuz. Nemrut’un durumunu düşünebiliyor musunuz. Nemrut güçlü, İbrahim güçsüz, tek. Acaba öylemi? Yahudice bakarsanız öyle gözüküyor. Ama Allah’ın gör dediği yerden bakarsanız İbrahim güçlü. Değil mi yoksa? İbrahim’in öyle bir imanı var ki, içinde bulunduğu topluma, o toplumun tüm güçlerine karşı tek başına durabiliyor. Öyle bir gücü var ki, Nemrut’un yerine İbrahim’i koyun, İbrahim’in yerine Nemrut’u koyun öyle düşünün bir de. O zaman İbrahim’in ne kadar güçlü olduğunu anlarsınız. Kimin güçlü olduğunu bugünden bakınca daha iyi görmüyor muyuz. Nemrut’un iktidarı bitti, yıkıldı ama, İbrahim’in iktidarı, yıllık iktidarı ayakta. Gök kubbeye saldığı o sada, hala milyonlarca insanı göz yaşları içerisinde Kabe’ye doğru çekip götürüyorsa bu kimin gücüne delalet eder. İşte imanın gücü. Yine güç açısından baksaydınız Musa’ya acırdınız ve firavuna hak verirdiniz değil mi? Güçlü kimse, haklı da o diyorsanız eğer, Musa Haksız. İbrahim haksız ve Muhammed AS. hepsine salat-ı selam olsun haksızlar. Öylemi? Öyle bakacaksanız eğer tabii ki öyle görürsünüz. Ama gücü yeniden tanımlıyorsanız, Hakk’tan yola çıkarak tanımlıyorsanız, işte o zaman doğru tanımlıyorsunuz demektir. Musa’nın koy verdiği çığlık, gök kubbeye saldığı sada, Muhammed AS. da, İsa AS. da, Zekeriya AS. da, Yahya AS. da ve onların takipçileri olan müminler tarafından onlarda yankılanarak kıyamete kadar sürecektir. Onun için böyle bir mantık elbette ki Yahudice bir mantık. Müslüman’ca bir mantık değil ve Kur’an da bu mantığın Yahudileşmiş bir mantık olduğunu zaten göstermek için bu ayetle tescil ediyor ve diyor ki; ğullet eydiyhim ve lu'ınu Bi ma kalu sıkılaştı elleri ve bu sözlerinden dolayı lanetlendiler. Bunun anlamı, Yahudi kavmi lanetlendi, yani tüm İsrail oğulları, o kavme mensup tüm kavimler lanetlendi anlamına değil tabii. Bunu yapanlar, bunu söyleyenler lanetlenir. 1 – Öncelikle suçun şahsiliği esastır, kavim bu manada lanetlenmiş değildir. Peygamberimizin sözü bu. - Allah hiçbir kavmi, hiçbir kavme mensubiyeti lanetlemedi. Diyor Resulallah. Bu yanlış anlamayı önlemek için. Burada bu suçu işleyenler lanetlenmiştir. Ama daha genelde bu mantık lanetlenmiştir. Bu mantığı taşıyan herkes bu lanetin kapsamına, bu dışlanmanın, ilahi dışlanmanın kapsamına girer. Öyle diyor ya Kur’an; La yeğurrenneke tekallübülleziyne keferu fiyl bilad; Alu İmran/196 Peygamberin şahsında tüm müminlere öyle diyor. “İnkarda direnen, inkara saplanan, hakikati inkar edenlerin yeryüzünde gerine gerine, yer yüzünün tüm lükslerini ellerinde bulundurarak dolaşmaları, seni şaşırtmasın. Seni imrendirmesin, kıskandırmasın. Yani onların imrenilecek bir yanı yok. Bu çok önemli, tabii ki böyle bir bakış açısı, dünyevileşmemiş bir bakış açısıdır. Metaun galilun, neden yok? Çünkü bu geçici bir zevk. Çok geçici bir zevk. sümme me'vahüm cehennem ikamet yerleri cehennem olacaktır. Varıp duracakları yer oradır. ve bi'sel mihad; Alu İmran/197 Orası ne kötü bir ikemetgahtır. Eğer böyle bir son bekliyorsa birileri, düşünebiliyor musunuz..! Bu aslında İdam mahkumunun, idamdan hemen önce lunaparkta oynamasına benzemiyor mu? Şimdi siz eğer onun akıbetini görüyorsanız, biliyorsanız, onun lunaparkta oynamasına, onun bir masada neşelenmesine, envai çeşit yiyeceklerle donatılmış bir masada kendi kendisine ziyafet çekmesine İmrenir misiniz? Gıpta eder misiniz. Biliyorsunuz ki biraz sonra ipe gidecek. Bu ondan daha dehşet bir örnek. Allah’ın verdiği örnek, ondan çok daha dehşet bir örnek. bel yedahu mebsutatan aksine onun elleri sonsuzca açıktır. Allah sonsuzca cömerttir. Ğaniyyun müstean’dır. Yani hiçbir şeye ihtiyacı olmaz, ama herkesin ihtiyacını giderir. Giderebilecek kadar zenginliğe sahiptir. yünfiku keyfe yeşa Lütfunu dilediği gibi dağıtır. Kimisini vererek sınar, Kimini de alarak sınar. Bazen vererek cezalandırır, bazen kısarak ödüllendirir. Bu insanın dünyevileşmiş mantığı ile anlayabileceği bir şey değildir. Bu ancak gör dediği yerden bakarsanız anlaşılır. Nasıl kısarak ödüllendirir, vererek nasıl cezalandırır demeyiniz lütfen, verdiği, verilen kişi için bir belaya dönüşebilir. Birine hediye ettiğiniz altın bir tabanca, elbette ki büyük bir değerdir. Ama eğer o silahla kendini vuracaksa şimdi bu bunun için ikrama mı geçmiştir, yoksa o kendisi için bir felaket nedeni mi olmuştur. Nimetler bir bıçak gibi çift taraflıdır. Bir kılıç gibi çift taraflıdır. İki taraflı keserler. Doğru kullanılmadıklarında bir nikmete, Şiddetli ceza. Hoş olmayan muamelelerle olan mücâzat bir belaya dönüşebilirler. Onun için Allah’ın Birinden nimetini kısması onun için hep negatif anlama gelmez. Bazen pozitif anlama da gelebilir. Yani nimetini kısarak ona lütfediyor olabilir. Eline geçirdiği nimetle kendi felaketini hazırlayacaksa eğer bir insan, ona nimeti kısmak, onun felaketini önlemek değil de nedir. Ama tabii bazen de sırf imtihan için, sınamak için kısar ve sırf sınamak için açar. Sınavı, kıstığında ve açtığında verenlere ne mutlu. Hayber seferinde, aklıma bir örnek geldi; Peygamber asrından Ebu Abs isimli bir adam gelir sefere çıkmadan önce. Sırtında çok eski bir elbise vardır. Resulallah bakar; - Senin başka giyecek bir şeyin yok mu? Der. Ki delik delik olmuş, teni gözükmektedir. - Hayır ya Resulallah, hiçbir şeyim yok. Üstelik çocuklarıma da yiyecek bir şey bırakmadım savaşa giderken. Resulallah elinde avucunda bir şey kalmamıştı bir tek elbise vardır, taze bir elbise, onu Ebu Abs’a verir. Al bunu der. Ebu Abs gider. Bir müddet sonra ordu sefere çıkarken ufukta görünür. Resulallah bakar, sırtında verdiği elbise yoktur. Biraz daha müstağmel bir elbise, kullanılmış bir elbise vardır, sorar. - Giyinmedin mi elbiseyi? - Ya Resulallah nasıl giyeyim, onu sattım 8 altına, 4 üne bu elbiseyi aldım, 2 sini yiyecek olarak çoluk çocuğuma bıraktım, 2 altına da kendim için sefer azığı hazırladım. Resulallah’ın orada söylediği bir söz vardır. - Gelecek sizin için bugünden çok daha varlıklı olacak. Bir gün gelecek dünya hazinelerini size açacak, ama sizin için hiçte iyi olmayacak. Sizin için o gün hiçte iyi olmayacak. Ebu Abs, bunu görecek kadar yaşamıştır ve kendisi evet demiştir. - Bizim için hiçte iyi olmadı..! Onun için Resulallah’ın tüm hadis külliyatları, tüm hadis ansiklopedilerinin ortaklaşa aldığı bir hadisinde şöyle buyurduğu rivayet edilir. - Ben ümmetimin tekrar putlara tapmasından korkmuyorum. Benim korkum, asıl korkum ümmetimin dünyevileşmesi, yani mala, mülke, paraya tapar hale gelmesi. Onu yüceltmesi ve dünyayı öncelemesi. Bu tehlikeyi Resulallah daha baştan haber vermiştir. Onun için bu ümmeti bekleyen en büyük tehlike nedir diye sorarsanız, Yahudileşmek daha da özelde dünyevileşmektir. Çünkü Müslüman İsrail oğulları dünyevileşince Yahudileştiler. ve leyeziydenne kesiyren minhüm ma ünzile ileyke min Rabbike tuğyanen ve küfra fakat rabbinden sana indirilen onların, - Onlar kim? Genelde ehli kitap, özelde Yahudileşen İsrail oğulları. Çünkü ayetin bağlamında ki pasaj zaten hep onlardan söz ediyor. Aslında onlardan söz etmiyor. Bizden söz rabbinden sana indirilen, onların küstahça azgınlığı ve inatçı inkarını daha da arttıracaktır. Yani şu anda senin üzerinde çok fazla nimet gözükmüyor. Ama gittikçe senin nimetin, sana verilen nimet artacak ve sana verilen nimetin artması da onların küstahlığını arttıracak. Küstahlıkları şimdide belli oluyor. Yani sana Allah şu anda vermeyerek sınarken, diyorlar ki Allah’ın eli cimridir, sıkıdır. Allah cimridir diyorlar. Cimrilik yaptı diyorlar. Tamam da Allah sana yarın cömertçe davranınca onlar memnun olacaklar mı? Yani o zaman seni kabullenecekler mi? Şimdi güçsüzlüğüne bakıp, eğer haklı olsaydın güçlü olurdun diyorlar değil mi. Yani kendi içinde tutarlı mı Yahudi mantığı. Hiçbir zaman tutarlı olmadı. Yarın güçlü olduğunda hiçbir şey değişmeyecek demektir bu. Yani yarın güçleneceksin, ama Yahudi mantığı aynı bakacak sana yine. Güçlendin diye haklılığını tescil etmeyecek. O halde bu kıssadan şu hisseyi çıkarabilirsin karşındaki yamuk mantığın sana davranışı, senin güçlü olup olmamanla ilgili değildir. Onun hakikate olan duruşu ile ilgilidir. Yamuk bakışı ile ilgilidir. Bakışında yamukluk olan kimse baktığı hiçbir şeyi doğru göremez. Onun için bu Yahudileşmiş mantığı esas alıp da o mantığa göre düzenlemeye kalkma. Yani tepkisel hareket etme. Sen Allah’a teslim ol ve Allah’ın senin için çizdiği yolda yürümeye devam et. Eğer onların bakış açısına göre kendini uydurursan unutma ki onlar sana her halükarda bir bahane bularak inanmayacaklar. İşte burada söylenmek istenen de bu gerçek. Devam ediyoruz; ve elkayna beynehümül 'adavete velbağdae ila yevmil kıyame ve biz onların arasına kıyamet gününe kadar sürecek olan kin ve nefret tohumları saçmışızdır. Böyle bir mantık sevgili Kur’an dostları zaten sahibine kini din edinecek bir çarpıklık getirir. Böyle bir mantığın sahibi, yani hakikate uymamak için sürekli bahane imal eden bir mantığın sahibi mutlaka ve mutlaka kinini din edinmiştir. Onun için Yahudileşen İsrail oğullarının en tipik özelliklerinden biri de bu olarak veriyor Kur’an; Biz onların arasına kıyamet gününe kadar sürecek olan kin ve nefret tohumları saçmışızdır diyor. Aslında Allah’ın kendisine atfettiği eylemler, genellikle kulların eylemleri, insanların eylemleri sonucunda Allah’ın dilemesi ile olur. Yani Allah insanların eyleminden bağımsız o sonucu vermez. Kendisine atfetmesi, zatına atfetmesinin anlamı da tevhidin bir sonucudur. Tevhit gereğidir. Çünkü Allah’tan bağımsız hiçbir şey gerçekleşmez inancı bunu gerektirir. Bu ayetin medlulünü, anlamını çok iyi kavramak için Yahudi tarihini bilmek yeterli, Onların arasına kin serpmek..! Hz. Süleyman dönemine kadar altın bir devir yaşadılar. Krallıklar döneminde gerçekten İsrail oğulları uygarlığı yükselen bir uygarlık oldu ve Hz. Süleyman döneminde zirvesine çıktı. Ama Hz. Süleyman’dan sonra ikiye parçalandı. İsrailiye devleti. Yahudi ve İsraili diye. Ne oldu biliyor musunuz. Yani ayetin tecellisi tarihi bir hakikat olarak öylesine belirgin ve sabit ki..! Yahudiye devleti Babillilerle ittifak yaptı, putperest Babillilerle, İsrailiyye üzerine, yani dindaşları ve kardeşleri üzerine düşmanla ittifak yaparak birlikte yürüdüler. Ve hz. Süleyman ve Hz. Davut’un kurduğu Devleti yerle bir ettiler. Ve Süleyman mabedini öz elleri ile, kendi peygamberlerinin mabedini yerle bir ettiler. Düşmanlarına yaltakçılık yaptılar. Öylesine bir aşağılanma içine girdiler. Peki gününü gördüler mi diyeceksiniz, bu MÖ. Yaklaşık 6. yy. da oldu. Hayır gününü görmediler. 200 yıl sonra bu kez Yahudiyye devleti Asurlular tarafından yerle bir edildi. Ve bölgede hiçbir Yahudi bırakılmaksızın Asurlular, kitlesel bir göçe zorladılar. Aldılar ve Irak’a götürdüler onları. Yüz yıllar boyunca Irak’ta yaşadılar. Ancak Asurlular Perslilerin işgaline uğradıktan sonra vatanlarına yüzyıllar sonra dönebildiler. Peki ne oldu döndüler de? Yine kin ve nefret onların dini haline gelmişti ki, bu kez de Titus Roma’sı yerle bir etti. Öyle bir yerle bir ediş ki yıl bellerini doğrultamadılar. Çil yavrusu gibi yeryüzünün her tarafına yayıldılar. Kaçtılar. Diasporada yanı gurbette kendilerine bir vatan aramaya koyuldular. yıllık bu gurbet işte böyle bir sürecin sonucunda gelişti. Ve yeniden yaptıkları mabetlerinin çöplük yaptı bir Kraliçe. Bir Bizans Kraliçesi. O çöplüğü ortadan kaldırıp, Hz. Süleyman’ın mabedini yeniden Allah’a ibadet edilen bir mabede çeviren Müslümanlar oldu. Hz. Ömer’in Hilafeti döneminde Kudüs’ün fethiyle ancak gerçekleşebildi. Onun için Medine’de ki durumlarını ayetin 1. muhatabı olan Resulallah’a ve Müslümanlara, Yahudilerin Medine’de ki bu düşmanlıkları nereden kaynaklanıyor sorusuna aslında, bunların tabiatı bu. Bunların tarihi bu. Yani yeni yapmıyorlar bu işi manasına gelen böyle bir tarihi hakikat sunuluyor. küllema evkadu naren lil harbi atfeehAllah Ne zaman savaş ateşi yaksalar Allah onu söndürür. ve yes'avne fiyl Ardı fesaden ve onlar yer yüzünde çürüme ve yozlaşmayı yaymak için çırpınırlar. Bu korkunç bir şey. Gerçekten yer yüzünde çürüme ve yozlaşmayı yaymak için çırpınırlar mı? Evet çırpınırlar. Çok ilginç..! Neden? Bu kendileri için kötü olanın, tüm insanlık için kötü olduğu ilkesine inanmamaktan kaynaklanır. Dahası yer yüzünde ki varlıklarını, insanlara hakim olmakla açıklamak dolayısıyla kaynaklanır. Yani Bizim yer yüzünde ki varlığımız, bizim dışımızda ki tüm insanlar üzerine hakim olmaktır. Varlığımızın gerekçesi budur. İşte bu var oluşlarını bir kibre, bir müstekbirliğe, bir böbürlenmeye, küstahça bir kibre endekslemek demektir. Onun içinde Yahudi geleneğinde yabancı; Goiym. 2 manaya gelir. Hem yabancı, hem de kendisine karşı her türlü kötülüğün meşru olduğu insanlar. Bakınız..! Onun için kardeşinden faiz almayacaksın der Tevrat. Ama yabancıdan, hayır. Yabancıya karşı hepsini yapabilirsin. Böyle bir hakikat tahrifi var. Bu tahrifte İsrail oğullarının, Allah’ın seçilmiş kulları olduğu yanlışı yatıyor. Biz insanlar içinden Allah’ın seçtiği dostlarıyız. Geri kalanlar bizim hizmetçilerimiz. Aynen böyle. Tevrat’ta da bir vesile ile dile getirilmiş bu; Onlar senin hizmetçin olacaklar, ayaklarını öpecek o kavimler diyor. Ve senin ayakkabını bağlayacaklar. Onun için böyle bir mantık. Böyle bir mantık olunca tabii ki siz sizin dışınızdaki herkese her kötülüğü yapmayı meşru göreceksiniz. Meşru görüyorsunuz. Oysa ki ilginç değil mi, böyle bir mantığın sahibi olan Yahudilere Resulallah nasıl muamele yaptı hatırlasanıza bir, Hatırlayın Onlar anlaşmaya ihanet edip Ben-i Nadir Yahudileri anlaşmaya ihanet edip sürüldükleri zaman Medineli Müslümanlarda alacakları vardı. Medineli Müslümanlara daha önceden, cahiliye döneminden faizle borç vermişlerdi. Resulallah dedi ki tüm alacaklarınızı eğer zamanından evvel almak istiyorsanız indirim yapın bir miktar şimdi ödensin. Bundan böyle her yıl belli bir miktar Medine’ye gelip Medine de kalabilirsiniz ve bir krş alacağınız kalırsa ben ona kefilim. Resulallah’ta bildiğiniz gibi Ebu Şahm isimli bir yahu diden aldığı buğdaya karşılık zırhı onda rehin olarak vefat etti. Oysa ki Resulallah vefat ettiğinde İslam devletinin sınırları Batı Avrupa büyüklüğüne erişmişti. İşte Resulallah’ın davranışı bu. Hayber’in fethi sırasında Resulallah’ın gösterdiği adalet karşısında Hayber Yahudilerin reisleri şunu söylemekten kendilerini alı koyamıyorlardı. - Bi haza kamissemevati vel ard. Yani gökler ve yerler işte bu adalet sayesinde ayakta duruyor. Can düşmanları olan Resulallah’ın davranışları onlara bu hakikati ifade etmek zorunda bıraktı. vAllahu la yuhıbbul müfsidiyn; Allah ise çürümeye ve yozlaşmaya neden olanları sevmez. Unutmayın dostlar, tesadüf olmasa gerek. Marks, bir Yahudi annenin çocuğu. Froyd; Hem anne hem baba olarak bir Yahudi çocuğu. Yani tabii ki Yahudi bir anne babadan doğmuş olmak bizatihi insanı peşinen kötü yapmaz. Dedim ya, Peygamberin ifadesi ile; Hiçbir kavim bu manada tüm nesiller boyunca lanetlenmemiştir. Lanetli mantık vardır, lanetli kavim değil. Mantık lanetlenmiştir. O lanetli mantığı siz takınırsanız siz de lanetli olursunuz. Ama Yahudileşmeyi yeryüzünün en zirvesinde temsil eden yine Yahudiler olmaktadır. Ve ilginçtir yeryüzünde ki en bozucu, ifsat edici ideolojileri kuranlar, işte Marks gibi yine Yahudiler olmuştur. Çok ilginç..! Bilmiyorum, Kapitalizmin kurucusu Keynes, Yahudi miydi..! Onu bilmiyorum. Ama Freud’un Yahudi olduğunu biliyorum. Ki tüm ahlaki ilkeleri temelinden kazıyıp yeryüzünde Ahlakı yok eden bir mantalite ile insanı tanımlayan, daha annesini emen, süt bebesinin bu davranışını da şehvetine bağlayan ve tüm insanları şehvet gücünün, libidonun kulu olarak nitelendiren böyle bir felsefenin, böyle bir yorumun sahibi herhalde tesadüfen Yahudi olmasa gerek. Tabii ki dediğim gibi Yahudileşmek en büyük tehlike. 65- Ve lev enne ehlel Kitabi amenû vettekav lekefferna anhüm seyyiatihim ve leedhalnahüm cennatin naıym; Eğer, önceden kendilerine hakikat bilgisi gelmiş olup bunu değerlendiremeyenler, iman edip, şirkten korunsaydı, elbette onların kötülüklerini siler ve onları Naîm cennetlerine koyardık. 65 - Eğer ehli kitap iman etselerdi Allah'tan korksalardı şüphesiz kabahatlerini kefaretler ve kendilerini na'ım cennetlerine koyardık. Elmalı Ve lev enne ehlel Kitabi amenû vettekav Eğer kitap ehli iman etmiş, yani inanmış. Buradaki inanma, neye inanmış, Kendi kitaplarına inanmış olsalardı. Peki burada Kur’an a inanmak girmiyor mu? Zaten kendi kitaplarına samimi olarak inanmış olsalardı, doğal olarak o iman onları Kur’an a götürürdü. Ki nitekim kendi içlerinde samimi olarak kendi kitaplarına inananların nihayetinde Kur’an a ve resule de iman ettiklerini görüyoruz. Abdullah Bin Selam gibi. Onun için eğer kitap ehli iman etmiş ve Allah’a saygıda kusur etmemiş olsalardı; lekefferna anhüm seyyiatihim ve leedhalnahüm cennatin naıym; Kesinlikle onların kusurlarını örter ve kendilerini nimet diyarı cennetlere koyardık. Yani bizim diyor cenabı hak, bir Rabb olarak, Allah olarak, Rabbül alemin olarak kendisinin tüm insanlara rahmetini eşit dağıttığını ifade buruyor. Ve yine hangi suçu işlemiş olursa olsunlar, tevbe kapısını herkese, Yahudilere de açık tuttuğunu ifade buyuruyor. Bu açık. Yani, yaptığınız şeyler, vazgeçmeniz durumunda boğazınıza ya da boynunuza asılı, bağlı kalmayacaktır, affedileceksiniz. Diyor. Onun için aslında bu bir Af çarpısıdır. Bu bir genel af çağrısıdır. Eğer pişmanlık duyarlarsa bu ilahi bir genel aftır. Bu bir fırsattır aynı zamanda. 66- Ve lev ennehüm ekamüt Tevrate vel İnciyle ve ma ünzile ileyhim min Rabbihim leekelu min fevkıhim ve min tahti erculihim* minhüm ümmetün muktesıdeh* ve kesiyrun minhüm sae ma ya'melun; Şayet onlar Tevrat'ı, İncil'i ve Rablerinden onlara inzâl olunanı değerlendirip gereğini uygulasalardı, elbette fevklerinden ve ayaklarının altından gelen manevî ve maddi âlemlerden alacakları nimetlerle yaşarlardı! Onlardan ümmet-i mukteside hepsinin hakkını veren var; ama çoğu ne kötü işler yapıyor! 66 - Eğer onlar Tevrat’ı ve İncili ve Rableri tarafından kendilerine sair indirileni doğru tutsalardı elbette hem üstlerinden yerlerdi hem ayaklarının altından, içlerinden mutedil bir ümmet yok değil, lâkin çoğu ne kötü işler yapıyorlar. Elmalı Ve lev ennehüm ekamüt Tevrate vel İnciyle ve ma ünzile ileyhim min Rabbihim Eğer onlar Tevtat’ı, İncil’i ve kendilerine rableri tarafından indirileni uygulamış olsalardı leekelu min fevkıhim ve min tahti erculihim Gökten ve yerden gelen tüm nimetlerden, ya da başka bir ifade ile, üstlerinden ve altlarından yararlanırlardı. Yine, çok ilginç burada şöyle bir soru akla geliyor. Onlar Tevrat’ın ve İncil’in hükümlerini uygulamış olsalardı. Burada Tevrat’ı ve İncil’i hayata koymayı, onlarla amel etmeyi mi teklif ediyor diye sorabiliriz. Ve yine şöyle bir soru sorabiliriz. Kur’an ın uygulasalardı dediği Tevrat’la İncil, orijinal Tevrat ve İncil mi burada kastedilen, yoksa şu anda elde bulunan ve bir kısmı tahrif edilmiş olan Tevrat ve İncil mi. Bu önemli bir soru. Öncelikle evet, Tevrat ve İncil’i uygulasalardı diyor. Ama mazi fiili kullanılıyor. Bu ayetlerin indiği güne değil, daha öncesine yönelik bir uyarı, yönelik bir hatırlatma bu. Uygulasalardı böyle olmazdı. Demek ki bu surenin 44., 45. ve daha müteakip, daha sonraki ayetlerini hatırlayın. Eğer uygulasalardı, orada 44. ayette; peygamberleri Yahudileşen kavmin peygamberleri, Tevrat’la hükmederlerdi diyor. Onların ahbarları da Rabbaniyyun da onunla hükmederlerdi. Ama bir gün geldi ki hükmetmez oldular. Demek ki öncelikle benim anladığım buradan; bozulmamış orijinal hükümlerinin tatbik edilmesi. Zaten Orijinal hükümlerin tatbik edilmesi anlamına şu da geliyor; ve ma ünzile ileyhim min Rabbihim. Bu aslında unuttukları, bozdukları, tahrif ettikleri Tevrat’ ve İncil’de ki o tahrif ettikleri, ayıkladıkları, unuttukları hükümlere tekabül ediyor. Kendilerine indirilenlere. Tevrat diyorsunuz, İncil diyorsunuz, bir de kendilerine indirilen diyorsunuz. Onlara indirilen Tevrat değil miydi? Tevrat’tı, o halde ve ma ünzile ileyhim min Rabbihim. Ne oluyor? Yani rablerinden kendilerine indirilen? Tevrat’tan tarayıp ta çıkardıkları, İncil’den çıkardıkları, yani işlerine gelmeyen hükümler. Bu ikisini bir düşündüğümüzde sorumuzun cevabı aydınlanmış oluyor. Yani tüm hükümleri ile birlikte Allah’ın kendilerine gönderdiği orijinal mesajı uygulasalardı. Burada söylenmek istenen çok daha önemli bir nokta var sevgili dostlar. Eğer uygulasalardı tahrif olmazdı. Bir metni, bir öğretiyi tahriften korumanın en emin yolu onu hayata dönüştürmektir. Ve buradan kıssadan hisse Müslümanlara peygamberin şahsında tüm bu ümmete söylenen de şudur. Eğer bir hükmü dahi uygulamadan taşra tutarsanız, çıkarırsanız, bu elinizde ki öğretinin tahrife açık hale gelmesidir. Saldırıya açık hale gelmesi anlamını taşır. Onun için öğretinizi eğer sağlama almak istiyorsanız, onu korumak istiyorsanız, mutlaka hayata dönüştürün, uygulayın anlamına geliyordu bu. Onun için bu sorunun cevabı öncelikle orijinal Tevrat ve İncil, ama şu anda ellerinde bulunan Tevrat ve İncil’le amel etmemeleri anlamı çıkaramıyoruz buradan. Zaten bugünkü Tevrat ve İncil yaklaşık olarak asrı saadette Yahudiler ve Hıristiyanların ellerinde ki Tevrat ve İncil’le hemen hemen aynıdır. 3 aşağı, 5 yukarı tahrif edilmiş durumuyla mevcut idi o günde. Eğer bu insanlar kendi inançlarını kendi metinlerini hayata uygulamakta samimi olsalardı bazı atalarının ayıkladığı, onların unutturduğu, onların tahrif ettiği noktalarda gelip duracaklardı ve gerçeği arayacaklardı. Eğer samimi olsalardı uygulamakta. Ve işte bu arayış onları getirip Kur’an ın kapısına bırakacaktı. Onun için bu ayeti her iki şekilde de anlamamızda bir beis yok. Tevrat’ın hem orijinali ile hem de bugünkü hali ile ona inananlar tarafından uygulanmasını tavsiye etmektedir. Aynı zamanda bir ciddiyet çağırısıdır. Eğer inancınızda ciddi iseniz öncelikle elinizdekini bir uygulayın. Onu hayata dönüştürün. Tabii bugün bu çağrının kapsamına ben Müslüman’ım diyen insanlar da girmiyor mu sizce..! Artık onlar da bu manada bir ehli kitap haline geldi ve bu çağrının kapsamı onları da kapsıyor. leekelu min fevkıhim ve min tahti erculihim gökten ve yerden gelen tüm nimetlerden yararlanırlardı. Aslında bu şu anlama da gelebilir. Maddeyi ve manayı eşit miktarda hayatlarında istifadeye açarlardı. Yani ilahi olanla beşeri olanı dengelerlerdi. Sadece dünyevileşmezler, sadece dünyada ki nimetlerle yetinmezler, gök aynı zamanda yüceliğe tekabül eder, gök aynı zamanda ulviyete, aynı zamanda sonsuzluğa tekabül eder. Sonlu nimetlerde de dünya nimetlerinde olduğu gibi büyük bir standart geliştirirlerdi. Dünyevi hayat standartları, uhrevi hayat standartları ile beraber yükselirdi. İşte bu ikisini birlikte götürürlerdi ama şimdi ne oldu? Sadece dünyayı geliştirdiler, dünyevi standartları yükselttiler ama ahlaki standartları, yani göksel standartlar, yüce standartlar, ahlaki standartları, dini standartları, inanç standartları ve uhrevi standartları yerin altına indi. 0 ın altında geziyor. minhüm ümmetün muktesıdeh onlardan doğru, adil bir yol tutturanlar var. Yine de süpürmüyor Kur’an dikkatinizi çekerim. Süpürücülük yapmıyor, Mutlaka içlerinden iyileri bir tarafa seçiyor. Yani Hıristiyanların ve Yahudilerin kendi inancında samimi olanları ile samimi olmayanları dahi Kur’an ayırıyor. ve kesiyrun minhüm sae ma ya'melun; Çoğuna gelince ne kötü şeyler yapıyorlar. Tabii burada çoğuna, özellikle çoğuna gelince ne kötü şeyler yapıyorlar derken Kur’an, onların çoğunluğunun bozularak o azınlığın değil artık, çoğunluğun inancının, çoğunluğun tahrifinin, çoğunluğun tercihinin toplumu kapsadığını, toplumun belirgin inancının çoğunluk inancı haline geldiğini de vurgulamış oluyor. Tabii ki bu o iyi olan azı, o çokla birlikte düşünmemizi gerektirmiyor. 67- Ya eyyüherRasulü bellığ ma ünzile ileyke min Rabbik* ve in lem tef'al fema bellağte risaleteHU, vAllahu ya'sımüke minenNas* innAllahe la yehdil kavmel kafiriyn; Ey şerefli Rasûl... Rabbinden sana inzâl olunanı tebliğ et! Eğer yapmazsan, "HÛ"nun risâletini edâ etmemiş olursun! Allâh seni insanlardan korur... Muhakkak ki Allâh, hakikati inkâr edenler topluluğuna hidâyet etmez! 67 - Ey şanlı Resul sana rabbinden her indirileni tebliği et, etmezsen onun risaletini eda etmiş olmazsın, Allah seni insanlardan koruyacak, emin ol Allah kâfirleri muratlarına erdirmeyecek. Elmalı Ya eyyüherRasul ey peygamber, bellığ ma ünzile ileyke min Rabbik Rabbinden sana indirilen hakikati tebliğ et. Yukarıdaki ayetle birlikte düşünürseniz bu keskin, bu sert gibi gözüken ilahi hitabın anlamını daha iyi kavrarsınız. Ey peygamber, rabbinden sana indirilen hakikati tebliğ et. ve in lem tef'al fema bellağte risaleteHU eğer bunu tam yapmazsan, - o tam’ı ı bu şekilde kullanıyorum ama genelde Celaleyn’den tutunda, Taberi’ye kadar yani günümüzdeki nispeten daha yeni olan müfessirlerden tutun da Kadim müfessirlere kadar burada ki yapmamayı, buradaki azarı, Allah’ın azarını, TAM yapmazsan, eksiksiz yerine getirmezsen anlamına almışlar. Onun için ben tekrar vereyim manayı,- ve in lem tef'al fema bellağte risaleteHU eğer bunu tam yapmazsan, O’nun mesajını hiç tebliğ etmemiş olursun. vAllahu ya'sımüke minenNas Allah seni insanların saldırısından koruyacaktır. innAllahe la yehdil kavmel kafiriyn; kuşku yok ki Allah, nankör bir toplumu doğru yola ulaştırmaz. Kafiriyn’i nankör, yani verilen nimeti inkar eden biçiminde aktardım. Burada şöyle bir soru akla gelir mi? Resulallah acaba Allah’ın kendisine gönderdiği mesajlardan bir kısmını gizlemek niyetinde mi idi ki böyle bir azar geliyor. Böyle bir düşüncenin sadece Resulallah’a değil, aynı zamanda Allah’a iftira olduğunu Hz. Aişe ta o günden söylüyor ve diyor ki; - Kim Allah Resulünün Allah’ın gönderdiklerinden bir tanesini gizlediğini zannederse, zannederse, aynen öyle ifade. Zannederse hiç kuşkusuz o Allah’a en büyük iftirayı atmış olur. Peygambere değil sadece. Allah’a en büyük iftirayı atmış olur. Peki bu ibareyi nasıl anlayacağız ya? Eğer böyle ise, bunu diyemeyeceksek, ki diyemeyiz, Bu ibare şu bağlamda anlaşılmalı sevgili dostlar. Genelde, bir üstteki ayetle birlikte anlaşılmalı. Seçmeci bir mantıkla vahye yaklaşmak, onun bütüncül projesini temelden ret anlamını taşır. Onun için Resulallah başta olmak üzere tüm müminlere verilen bu emanetin eksiksiz bir biçimde hayata dönüştürülmesi söyleniyor. Yukarıda ki ayetlerin bağlamında gelmesi de ilginçtir bu ayetin, Ey Müminler bakınız, Yahudileşen İsrail oğulları kendilerine verileni tam olarak uygulamayınca tamamı gitti. Tam uygulamazsanız, tamamından oluyorsunuz. Özelde buna şöyle harika bir örnek verebilirim Yahudileşen İsrail oğulları kendi kitaplarında ki ve Hıristiyanlar kendi kitaplarında ki Resulallah’ın geleceği ile ilgili haberleri görmezden gelince, ayıklayınca, onların üstünü kapatınca, ellerindeki Tevrat ve İncil işlevsiz kalıverdi. Hiçbir şeye yaramadı. Sanki inmemiş gibi oldu. Çünkü Kur’an a sırt döndüler, Allah’a sırt döndüler. Bakınız kendi kitaplarında yer alan sadece Resulallah’ın geleceği ile ilgili hükümleri görmezden geldiler, bu kendi kitaplarının tamamına, Allah’a ve Allah’ın mesajına sırt dönmek anlamına geldi. Onun için tam uygulamak. Buradan bizim içinde tam ters istikamette aynı neticeyi çıkarıyoruz. Onlar nasıl kendi kitaplarının, Resulallah’ın, gelecekte geleceğine ilişkin haberler dahi olsa bunu görmezden gelince Allah’a ve kendilerine, kendi mesajlarına yabancılaştılarsa, ey bu son mesajın kendilerine emanet edildiği insanlar, ey peygamber, sen de sana indirileni tam olarak, eksiksiz olarak uygula, hayatına geçir. Yani bu tebliğ etmenin içinde zaten ameli tebliğde var. Yaşa, hayatına geçir ki eğer bir noksan olursa tamamından olursun. Çünkü vahiy binası, hepsi birbirine bağlı tuğlalardan örülmüş muhteşem ve kombine bir binadır. Bu kombine binadan bir tek tuğlayı çektiğinizde hepsi gidebilir. Onun için işte bu genelde ve özelde bu ayetle bu hakikat ifade edilmiş oluyor müminlere. vAllahu ya'sımüke minenNas Allah seni insanların saldırısından koruyacaktır. Bize, başta Taberi olmak üzere Razi’nin, Zemahşeri’nin, İbn. Kesir’in ve diğerlerinin verdiği haberden yola çıkarak, Resulallah bu ayetler ininceye kadar korunuyordu. Yani korumaları vardı. Bu ayet indikten sonra korumalarını artık gönderdi ve beni Allah koruyacak dedi biçiminde bir rivayet geliyor ama bu rivayet tabii ki bu ayet, bu rivayetle doğrudan ilişkili ve daima Allah’ın Resulünü koruduğu ile ilgili zaten Kur’an ın bir çok yerinde uyarılar olduğu gibi burada da uyarı var. innAllahe la yehdil kavmel kafiriyn; Kuşku yok ki Allah nankör bir toplumu doğru yola ulaştırmaz. 68- Kul ya ehlel Kitabi lestüm alâ şey'in hatta tukıymut Tevrate vel İnciyle ve ma ünzile ileyküm min Rabbiküm* ve le yeziydenne kesiyren minhüm ma ünzile ileyke min Rabbike tuğyanen ve küfra* fela te'se alel kavmil kafiriyn; De ki "Ey önceden kendilerine hakikat bilgisi gelmiş olanlar! Tevrat'ı, İncil'i ve Rabbinizden size inzâl olunanı ikame etmedikçe bilfiil yaşamadıkça, bir şey üzere değilsiniz!" Andolsun ki, Rabbinden sana inzâl olunan, onlardan çoğunun inkârını ve taşkınlığını arttırır... O hâlde inkârcılar topluluğuna üzülme! 68 - De ki Ey Ehli kitap! Siz Tevrat’ı ve İncili ve daha size rabbinizden indirileni tutup icra etmedikçe hiç bir şey değilsiniz, Celâlim hakkı için sana rabbinden indirilen -bu Kur'an- onlardan bir çoğunun tuğyanını ve küfrünü artıracak, o halde kâfirlere acıyacağın tutmasın. Emalı Kul ya ehlel Kitab De ki; Ey kitap ehli lestüm alâ şey'in hatta tukıymut Tevrate vel İnciyle ve ma ünzile ileyküm min Rabbiküm Dikkat edin dostlar, Ey peygamber diye başlayan ayetten hemen sonra yine pasajın ana konusuna döndü Kur’an. Demek ki ey peygamber diye başlayan ayet aslında, bak onların haline, bu duruma düşme. Bizim biraz önce yaptığımız tefsiri, bu bir sonraki ayet, 68. ayet çok daha güzel açıklıyor. Kul ya ehlel Kitab De ki ey kitap ehli, lestüm alâ şey'in hatta tukıymut Tevrate vel İnciyle ve ma ünzile ileyküm min Rabbiküm Tevrat’ı, İncil’i ve rabbinizden size indirilenleri tam uygulamadıkça siz hiçbir şey değilsiniz. Yani sizin hiçbir temeliniz yok. Neden, elinizde kitap var ya uygulamadıkça neden bir şey olmayalım? Evet, demek ki elinizde hakikatin belgesini tutuyor olmanız çok fazla bir anlam taşımıyor. O hakikati hayatınıza dönüştürmüyorsunuz. Elinizde sizin hastalığınızı iyi edecek bir reçete taşıyor olmanız, hastalıktan kurtulduğunuz anlamına gelmiyor, ta ki o reçeteyi uygulayıncaya kadar. Elinizde savaşı kazanacak mükemmel bire savaş planı olması sizin o savaşı kazanmanız anlamına gelmiyor, ta ki o planı tatbik edinceye kadar. Elinizde dünyanın en muhteşem binasının projesini taşıyor olmanız, başınızı sokacak dünyanın en güzel sarayına sahip olmanız anlamına gelmiyor. Ta ki o planı hayata geçirinceye kadar. O halde burada da söylenen o. Eğer hayatınıza geçirmiyorsanız elinizde taşıdığınız şey, sadece tarifesidir. Nasrettin hocanın misalini biliyorsunuz. Harika bir pasta tarifesini eline almış, o tarifeye göre de tüm erzakı gidip dizmiş. Peynirinden yumurtasına, tereyağından sütüne kadar. Ama bir karga gelmiş elindeki paketi kaptığı gibi götürmüş. Hoca arkasından elindeki kağıdı sallıyormuş. Tarifesi bendedir. Doğru tarifesi elimizde Kur’an bunun tarifesi. Ama tarifenin elinizde olması tek başına yeterli değil. O tarifenin hayata geçmesi lazım. Yoksa ondan umulan fayda hasıl olmayacaktır ve onun olması durumuyla olmaması durumunda hiçbir fark olmayacaktır. Yani o yokken ne hale düşecekseniz, o varken de aynı hale düşmüş olacaksınız. ve le yeziydenne kesiyren minhüm ma ünzile ileyke min Rabbike tuğyanen ve küfra ama elbette rabbinden sana indirilenler, onlardan bir çoğunun küstahça taşkınlığını ve inkarını artıracaktır. Yukarıda da buna benzer bir ayeti tefsir etmiştik hatırlayacaksınız, yani onlar sana bir takım itirazlarda bulunuyorlar. Seni yer yüzünde ki hükümranlığına gücüne, zenginliğine bakıyorlar ve Allah’ın senden nimetini esirgediği için seni doğru yolda olmadığını söylüyorlar. İnanarak veya inanmayarak, bunu böyle söylüyorlar. Eğer Allah seni destekleseydi sana nimetler verirdi diyorlar. Biz zenginiz. Evet öyle diyorlardı. Zenginlik bizde Ya Muhammed, güç bizde. Peki biz neden sana iman edelim. Burada yine böyle bir mantığı kökten reddeden bir ayet geldi. Diyor ki; Eğer Allah sana nimetini artırsa bu sefer onlar sana inanacakları yerde, ne yapacaklar, Küstahça taşkınlıklarını ve inkarını artıracak. Allah’ın sana artırdığı nimeti. Yani yine seni haklı bulmayacaklar. fela te'se alel kavmil kafiriyn; Artık kafir bir toplum için üzülme. Bu da çok önemli. Resulallah’ın ruh haritasını bize veriyor bu demek ki. Onların hidayeti üzerinde ne kadar duruyorsa Resulallah, onların hidayet bulması için ne kadar çırpınıyorsa rabbimiz onu teskin ediyor. Kendini bu kadar üzme diyor. 69- İnnelleziyne amenû velleziyne hadu vassabiune vennesara men amene Billahi vel yevmil ahıri ve amile salihan fela havfün aleyhim ve la hüm yahzenun; Muhakkak ki iman edenler, Yahudiler, Sabiiler ve Nasara'dan kim âlemlerin ve kendisinin Rabbi olan Allâh'a ve gelecekte yaşanacak sürece iman eder ve imanının gereğini yaparsa, onlara korku yoktur ve onlar mahzun da olmazlar! 69 - Şüphe yok ki iman edenler ve Yahudîler, Sâbiîler, Nasrânîler Bunlar içinden her kim Allaha ve Âhiret gününe iman edip de sahih olarak çalışırsa artık onlara korku yoktur ve onlar mahzun olacak değillerdir. Elmalı İnnelleziyne amenû velleziyne hadu vassabiune vennesara Çünkü bu kitaba inanan kimseler, yani büyük harfle başlayan Müslümanlar. Müslümanları küçük harfle söylediğim zaman, tüm yeryüzündeki tevhide inanan muvahhit insanları kastediyorum. Tabii ki konuşmada büyük ve küçük harf belli olmadığı için büyük harfle dedim. Küçük harfle söylediğim zaman bu. Büyük harfle söylediğim ise bu ümmet, Resulallah’ın ümmeti anlamına kullanıyorum. Evet, burada; Ey Müslümanlar İnnelleziyne amenû yani iman edenler, bu kitaba iman edenler velleziyne hadu Yahudileşenler, vassabiune sabiler, vennesara ve Hıristiyanlar, men amene Billahi vel yevmil ahıri ve amile salihan fela havfün aleyhim ve la hüm yahzenun; Allah’a ve ahiret gününe inanan, doğru ve yararlı eylemde bulunan hiç kimse bunların içinden, gelecekten endişe duymayacak, geçmişten dolayı da üzüntü duymayacaktır. Allah böyle bir garanti veriyor. Bakara suresinin 62. ayetini hatırlatırım. Buna benzer bir formda gelmişti. İnnelleziyne amenû velleziyne Hâdû venNesara vesSabiiyne men amene Billâhi velyevmil'ahiri ve amile salihan, felehum ecruhum inde Rabbihim ve la havfün aleyhim ve lâ hum yahzenûn; Bakara/62 Küçük değişiklerle buna benzer bir formda gelmişti bakara/62. Orada ödülleri verilecektir. Ödülleri kendilerine aittir denilerek yine onlar için geçmişten dolayı bir üzüntü, gelecek kaygısı taşımayacaklarını söylemişti. Burada sevgili dostlar dikkatinizi çekmek istediğim bir şey var. Kur’an tüm vahiylerin zirvesidir. Kur’an ruhi olgunluk projesinin en son, en mükemmel hitabıdır. Tacıdır, vahiylerin ser tacıdır. Ama buna rağmen Kur’an ın bu özelliği taşımasına rağmen önceki inanç mensuplarını Allah’ın rahmetinden mahrum etmeyen tek kitaptır. Onların da güzel ve doğru yaptıklarının karşılığını göreceğini söyleyen tek mesajdır. İşte bu manada Kur’an yine tüm ilahi mesajların üzerinde, onlarında içinde taşıdığı hakikatleri benimseyen ve temsil eden bir zirvedir. İlahi mesajın son zirvesi. Burada söylediği şey; Bir inanç kibrine bir inanç müstekbirliğine kapılmadan insanların her doğru ve güzeli alkışlamalarını, kimde görürlerse görsünler o doğru ve güzelliğin aslında sahip çıkılacak ve benimsenecek bir şey olduğunu bilmeleri yönünde bir telkindir bu ayet. Bu ayet Yahudileri Yahudileştiren İsrail oğullarını, Müslüman İsrail oğullarını Yahudileştiren o inanç kibrini Müslümanlardan uzak tutmak için de bir uyarıdır. Kendi dışınızda hakikat olmadığını iddia etmeyin. Kendi dışınızda ki güzellikleri görün. Onları onaylayın ve tüm güzellikleri, tüm güzel sonu, tüm nimetleri kendinize ve mensubu olduğunuz topluma tahsis etmeyin. Devam ediyor - 2 - sayfaya geçiniz. Bismillahirrahmanirrahim... Ve ma muhammedün illa rasul* kad halet min kablihir rusül* e fe im mate ev kutilenkalebtüm ala a'kabiküm* ve mey yenkalib ala akıbeyhi fe ley yedurrallahe şey'a* ve seyeczillahüş şakirın Ve ma kane li nefsin en temute illa bi iznillahi kitabem müeccela* ve mey yürid sevabed dünya nü'tihı minha* ve mey yürid sevabel ahırati nü'tihı minha* ve senecziş şakirın Rahman ve Rahîm Allah'ın adıyla... Muhammed bir resulden başkası değildir. Ondan önce de resuller gelip geçmiştir. Şimdi o ölse yahut öldürülse ökçeleriniz üzerine gerisin geri mi döneceksiniz! Iki ökçesi üzerine geri dönen, Allah'a hiçbir şekilde zarar veremez. Allah, şükredenleri ödüllendirecektir. Allah'ın izni olmadıkça hiçbir kişi ölmez. Vakti belirlenmiş bir yazıdır o. Dünya çıkarını gözetene ondan veririz; Ahiret yararını gözetene de ondan veririz. Şükredenleri ödüllendireceğiz biz. SADAKALLAH..... Allah rızası için Ali İmran suresinin 109. ayetinden 157. ayetine kadar okudum. Allah kabul etsin. Bismillahirrahmanirrahim 109. Ve lillahi ma fis semavati ve ma fil ard* ve ilellahi türceul ümur 110. Küntüm hayra ümmetin uhricet lin nasi te'mürune bil ma'rufi ve tenhevne anil münkeri ve tü'minune billah* ve lev amene ehlül kitabi le kane hayral lehüm* minhümül mü'minune ve ekseruhümül fasikun 111. Ley yedurruküm illa eza* ve iy yükatiluküm yüvellukümül edbara sümme la yünsarun 112. Duribet aleyhimüz zilletü eyne ma sükıfu illa bi hablim minellahi ve hablim minen nasi ve bau bi ğadabim minellahi ve duribet aleyhimül meskeneh* zalike bi ennehüm kanu yekfürune bi ayatillahi ve yaktülunel embiyae bi ğayri hakk* zalike bi ma asav ve kanu ya'tedun 113. Leysu sevaa* min ehlil kitabi ümmetün kaimetüy yetlune ayatillahi anael leyli ve hüm yecüdun 114. Yü'minune billahi vel yevmil ahıri ve ye'mürune bil ma'rufi ve yenhevne anil münkeri ve yüsariune fil hayrat* ve ülaike mines salihıyn 115. Ve ma yef'alu min hayrin fe ley yükferuh* vallahü alımüm bil müttekıyn 116. İnnellezıne keferu len tuğniye anhüm emvalühüm ve la evladühüm minellahi şey'a* ve ülaike ashabün nar* hüm fıha halidun 117. Meselü ma yünfikune fı hazihil hayatid dünya ke meseli rıhın fıha sırrun esebet harse kavmin zalemu enfüsehüm fe ehleketh* ve ma zalemehümüllahü ve lakin enfüsehüm yazlimun 118. Ya eyyühellezıne amenu la tettehızu bitanetem min duniküm la ye'luneküm habala* veddu ma anittüm* kad bedetil bağdaü min efvahihim ve ma tuhfı suduruhüm ekber* kad beyyenna lekümül ayati in küntüm ta'kılun 119. Ha entüm ülai tühıbbunehüm ve la yühıbbuneküm ve tü'minune bil kitabi küllih* ve iza lekuküm kalu amenna ve iza halev addu aleykümül enamile minel ğayz* kul mutu bi ğayzıküm* innellahe alımüm bizatis sudur 120. İn temsesküm hasenetün tesü'hüm* ve in tüsıbküm seyyietüy yefrahu biha* ve in tasbiru ve tetteku la yedurruküm keydühüm şey'a* innellahe bi ma ya'melune mühıyt 121. Ve iz ğadevte min ehlike tübevviül mü'minıne mekaıde lil kıtal* vallahü semıun alım 122. İz hemmet taifetani minküm en tefşela vallahü veliyyühüma* ve alellahi fel yetevekkelil mü'minun 123. Ve le kad nesarekümüllahü bi bedriv ve entüm ezilleh* fettekullahe lealleküm teşkürun 124. İz tekulü lil mü'minıne eley yekfiyeküm ey yümiddeküm rabbüküm bi selaseti alafim minel melaiketi münzelın 125. Bela in tasbiru ve tetteku ve ye'tuküm min fevrihim haza yümdidküm rabbüküm bi hamseti alafim minel melaiketi müsevvimın 126. Ve ma cealehüllahü illa büşra leküm ve li tatmeinne kulubüküm bih* ve men nasru illa min ındillahil azızil hakım 127. Li yaktaa tarafem minellezıne keferu ev yekbitehüm fe yenkalibu haibın 128. Leyse leke minel emri şey'ün ev yetube aleyhim ev yüazzibehüm fe innehüm zalimun 129. Ve lillahi ma fis semavati ve ma fil ard* yağfiru li mey yeşaü ve yüazzibü mey yeşa'* vallahü ğafurur rahıym 130. Ya eyyühellezıne amenu la te'külür riba ad'afem müdaafetev vettekullahe lealleküm tüflihun 131. Vettekun naralletı üıddet lil kafirın 132. Ve etıy'ullahe ver rasule lealleküm türhamun 133. Ve sariu ila mağfiratim mir rabbiküm ve cennetin arduhes semavatü vel erdu üıddet lil müttekıyn 134. Ellezıne yünfikune fis serrai ved darrai vel kazımınel ğayza vel afıne anin nas* vallahü yühıbbül muhsinın 135. Vellezıne iza fealu fahışeten ev zalemu enfüsehüm zekerullahe festağferu li zünubihim* ve mey yağfiruz zünube illellah* ve lem yüsırru ala ma fealu ve hüm ya'lemun 136. Ülaike cezaühüm mağfiratüm mir rabbihim ve cennatün tecrı min tahtihel enharu halidıne fıha* ve nı'me ecrul amilın 137. Kad halet mim kabliküm sünenün fe sıru fil erdı fenzuru keyfe kane akıbetül mükezzibın 138. Haza beyanül linnasi ve hüdev ve mev'ızatül lil müttekıyn 139. Ve la tehinu ve la tahzenu ve entümül a'levne in küntüm mü'minın 140. İy yemsesküm karhun fe kad messel kavme karhum mislüh* ve tilkel eyyamü nüdavilüha beynen nas* ve li ya'lemellahüllezıne amenu ve yettehıze minküm şüheda'* vallahü la yühıbbüz zalimın 141. Ve li yümehhısallahüllezıne amenu ve yemhakal kafirın 142. Em hasibtüm en tedhulül cennete ve lemma ya'lemillahüllezıne cahedu minküm ve ya'lemes sabirın 143. Ve le kad küntüm temennevnel mevte min kabli en telkavhü fe kad raeytümuhü ve entüm tenzurun 144. Ve ma muhammedün illa rasul* kad halet min kablihir rusül* e fe im mate ev kutilenkalebtüm ala a'kabiküm* ve mey yenkalib ala akıbeyhi fe ley yedurrallahe şey'a* ve seyeczillahüş şakirın 145. Ve ma kane li nefsin en temute illa bi iznillahi kitabem müeccela* ve mey yürid sevabed dünya nü'tihı minha* ve mey yürid sevabel ahırati nü'tihı minha* ve senecziş şakirın 146. Ve keeyyim min nebiyyin katele meahu ribbiyyune kesır* fe ma vehenu li ma esabehüm fı sebılillahi ve ma daufu ve mestekanu* vallahü yühıbbüs sabirın 147. Ve ma kane kavlehüm illa en kalu rabbenağfir lena zünubena ve israfena fı emrina ve sevvit akdamena vensurna alel kavmil kafirın 148. Fe atahümüllahü sevabed dünya ve husne sevabil ahırah* vallahü yühıbbül muhsinın 149. Ya eyyühellezıne amenu in tütıy'ullezıne keferu yerudduküm ala a'kabiküm fe tenkalibu hasirın 150. Belillahü mevlaküm* ve hüve hayrum nasırın 151. Senülkıy fı kulubillezıne keferur ru'be bi ma eşraku billahi ma lem yünezzil bihı sültana* ve me'vahümün nar* ve bi'se mesvez zalimın 152. Ve le kad sadekakümüllahü va'dehu iz tehussunehüm bi iznih* hatta iza feşiytüm ve tenaza'tüm fil emri ve asaytüm mim ba'di ma eraküm ma tühıbbun* minküm mey yürıdüd dünya ve minküm mey yürıdül ahırah* sümme sarafeküm anhüm li yebteliyeküm* ve le kad afa anküm* vallahü zu fadlin alel mü'minın 153. İz tus'ıdune ve la telvune ala ehadiv ver rasulü yed'uküm fı uhraküm fe esabeküm ğammem bi ğammil li keyla tahzenu ala ma fateküm ve la ma esabeküm* vallahü habırum bima ta'melun 154. Sümme enzele aleyküm mim ba'dil ğammi emeneten nüasey yağşa taifetem minküm ve taifetün kad ehemmethüm enfüsühüm yezunnune billahi ğayral hakkı zannel cahiliyyeh* yekulune hel lena minel emri min şey'* kul innel emra küllehu lillah* yuhfune fı enfüsihim ma la yübdune lek* yekulune lev kane lena minel emri şey'üm ma kutilna hahüna* kul lev küntüm fı büyutiküm le berazellezıne kütibe aleyhimül katlü ila medaciıhim* ve li yebteliyellahü ma fı suduriküm ve li yümehhısa ma fı kulubiküm* vallahü alımüm bi zatis sudur 155. İnnellezıne tevellev minküm yevmel tekal cem'ani innemestezellehümüş şeytanü bi ba'dı ma kesebu* ve le kad afallahü anhüm* innellahe ğafurunhalım 156. Ya eyyühellezıne amenu la tekunu kellezıne keferu ve kalu li ıhvanihim iza daru fil erdı ev kanu ğuzzel lev kanu ındena ma matu ve ma kutilu* li yec'alellahü zalike hasraten fı kulubihim* vallahü yuhyı ve yümıt* vallahü bi ma ta'melune basıyr 157. Ve lein kutiltüm fı sebılillahi ev müttüm le mağfiratüm minellahi ve rahmetün hayrum mimma yecmeun 109. Göklerdeki her şey, yerdeki her şey Allah'ındır. Bütün işler ancak Allah'a döndürülür. 110. Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz. İyiliği emreder, kötülükten men eder ve Allah'a iman edersiniz. Kitap ehli de inansalardı elbette kendileri için hayırlı olurdu. Onlardan iman edenler de var. Ama pek çoğu fasık kimselerdir. 111. Onlar size eziyetten başka bir zarar veremezler. Eğer sizinle savaşmaya kalkışsalar, size arkalarını dönüp kaçarlar. Sonra onlara yardım da edilmez. 112. Onlar nerede bulunurlarsa bulunsunlar, Allah'ın ve mü'min insanların güvencesine sığınmadıkça kendilerini zillet kaplamıştır. Onlar Allah'ın gazabına uğradılar ve yoksulluk onları kapladı. Bunun sebebi onların; Allah'ın âyetlerini inkar ediyor ve peygamberleri haksız yere öldürüyor olmaları idi. Bütün bunların sebebi ise, isyan etmekte ve Allah'ın koyduğu sınırları çiğnemekte oluşları idi. 113. Onların Kitap ehlinin hepsi bir değildir. Kitap ehli içinde, gece saatlerinde ayakta duran, secdeye kapanarak Allah'ın âyetlerini okuyan bir topluluk da vardır. 114. Onlar, Allah'a ve ahiret gününe inanırlar. İyiliği emrederler. Kötülükten men ederler, hayır işlerinde birbirleriyle yarışırlar. İşte onlar salihlerdendir. 115. Onlar ne hayır işlerlerse karşılıksız bırakılmayacaklardır. Allah, kendisine karşı gelmekten sakınanları bilir. 116. İnkar edenlerin ne malları ne evlatları, onlara Allah'a karşı bir yarar sağlar. İşte onlar cehennemliktirler. Onlar orada ebedi kalacaklardır. 117. Onların bu dünya hayatında harcadıkları malların durumu, kendilerine zulmeden bir topluluğun ekinlerini vurup mahveden kavurucu ve soğuk bir rüzgarın durumu gibidir. Allah onlara zulmetmedi. Fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlar. 118. Ey iman edenler! Sizden olmayanlardan hiçbir sırdaş edinmeyin. Onlar size fenalık etmekten asla geri kalmazlar. Hep sıkıntıya düşmenizi isterler. Onların kinleri konuşmalarından apaçık ortaya çıkmıştır. Kalplerinde gizledikleri ise daha büyüktür. Eğer düşünürseniz size âyetleri açıkladık. 119. İşte siz öyle kimselersiniz ki, onları seversiniz, onlar ise, bütün kitaplara iman ettiğiniz halde sizi sevmezler. Onlar sizinle karşılaştıkları zaman "inandık" derler. Ama kendi başlarına kaldıklarında, size karşı kinlerinden dolayı parmaklarını ısırırlar. De ki "Öfkenizden ölün!" Şüphesiz Allah, göğüslerin özünü kalplerde olanı bilir. 120. Size bir iyilik dokunursa, bu onları üzer. Başınıza bir kötülük gelse, ona sevinirler. Eğer siz sabırlı olur, Allah'a karşı gelmekten sakınırsanız onların hileleri size hiçbir zarar vermez. Çünkü Allah onların işlediklerini kuşatmıştır. 121. Hani sen mü'minleri Uhud'da savaş mevzilerine yerleştirmek için, sabah erken ailenden evinden ayrılmıştın. Allah, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. 122. Hani sizden iki takım paniğe kapılarak çözülmeye yüz tutmuştu. Halbuki Allah onların yardımcısı idi. Mü'minler, yalnız Allah'a tevekkül etsinler. 123. Andolsun, siz son derece güçsüz iken Allah size Bedir'de yardım etmişti. O halde Allah'a karşı gelmekten sakının ki şükretmiş olasınız. 124. Hani sen mü'minlere, "Rabbinizin, indirilmiş üç bin melek ile yardım etmesi size yetmez mi?" diyordun. 125. Evet, sabrettiğiniz ve Allah'a karşı gelmekten sakındığınız takdirde; onlar ansızın üzerinize gelseler bile Rabbiniz nişanlı beş bin melekle size yardım eder. 126. Allah, bunu size sırf bir müjde olsun ve kalpleriniz bununla yatışsın diye yaptı. Yardım ve zafer ancak mutlak güç sahibi, hüküm ve hikmet sahibi Allah katındadır. 127. Bir de Allah bunu, inkar edenlerden bir kısmını helak etsin veya perişan etsin de umutsuz olarak dönüp gitsinler diye yaptı. 128. Bu işte senin yapacağın bir şey yoktur. Allah, ya tövbelerini kabul edip onları affeder, ya da zalim olduklarından dolayı onlara azap eder. 129. Göklerdeki her şey ve yerdeki her şey Allah'ındır. O dilediğini bağışlar, dilediğine azab eder. Allah, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. 130. Ey iman edenler! Kat kat arttırılmış olarak faiz yemeyin. Allah'a karşı gelmekten sakının ki kurtuluşa 131. Kafirler için hazırlanmış ateşten sakının. 132. Allah'a ve Peygambere itaat edin ki size merhamet edilsin. 133. Rabbinizin bağışına, ve genişliği göklerle yer arası kadar olan, Allah'a karşı gelmekten sakınanlar için hazırlanmış bulunan cennete koşun. 134. Onlar bollukta ve darlıkta Allah yolunda harcayanlar, öfkelerini yenenler, insanları affedenlerdir. Allah iyilik edenleri sever. 135. Yine onlar, çirkin bir iş yaptıkları, yahut nefislerine zulmettikleri zaman Allah'ı hatırlayıp hemen günahlarının bağışlanmasını isteyenler -ki Allah'tan başka günahları kim bağışlar- ve bile bile, işledikleri günah üzerinde ısrar etmeyenlerdir. 136. İşte onların mükafatı Rab'leri tarafından bağışlanma ve içinden ırmaklar akan cennetlerdir ki orada ebedi kalacaklardır. Allah yolunda çalışanların mükafatı ne güzeldir! 137. Sizden önceki milletlerin başından nice olaylar gelip geçmiştir. Yeryüzünde gezin dolaşın da yalanlayanların sonunun nasıl olduğunu bir görün. 138. Bu Kur'an, insanlar için bir açıklama, Allah'a karşı gelmekten sakınanlar için bir hidayet ve bir öğüttür. 139. Gevşemeyin, hüzünlenmeyin. Eğer gerçekten iman etmiş kimseler iseniz üstün olan sizlersiniz. 140. Eğer siz Uhud'da bir yara aldıysanız, şüphesiz o topluluk da Müşrikler de Bedir'de benzeri bir yara almıştı. İşte iyi veya kötü günleri insanlar arasında böyle döndürür dururuz. Bazen bir topluma iyi ya da kötü günler gösteririz, bazen öbürüne. Allah, sizden iman edenleri ayırt etmek, sizden şahitler edinmek için böyle yapar. Allah, zalimleri sevmez. 141. Bir de Allah, iman edenleri arındırmak ve küfre sapanları mahvetmek için böyle yapar. 142. Yoksa siz; Allah, içinizden cihad edenleri sınayıp ayırt etmeden ve yine sabredenleri sınayıp ayırt etmeden cennete gireceğinizi mi sandınız? 143. Andolsun, siz ölümle karşılaşmadan önce onu temenni ediyordunuz. İşte onu gördünüz, ama bakıp duruyorsunuz. 144. Muhammed, ancak bir peygamberdir. Ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir. Şimdi o ölür veya öldürülürse gerisin geriye eski dininize mi döneceksiniz? Kim gerisin geriye dönerse, Allah'a hiçbir zarar veremez. Allah şükredenleri mükafatlandıracaktır. 145. Hiçbir kimse Allah'ın izni olmadan ölmez. Ölüm belirli bir süreye göre yazılmıştır. Kim dünya menfaatini isterse, kendisine ondan veririz. Kim de ahiret mükafatını isterse, ona da ondan veririz. Biz şükredenleri mükafatlandıracağız. 146. Nice peygamberler var ki, kendileriyle beraber birçok Allah dostu çarpıştı da bunlar Allah yolunda başlarına gelenlerden yılmadılar, zaafa düşmediler, boyun eğmediler. Allah sabredenleri sever. 147. Onların sözleri ancak, "Rabbimiz! Bizim günahlarımızı ve işimizdeki taşkınlıklarımızı bağışla ve yolunda ayaklarımızı sağlam tut. Kâfir topluma karşı bize yardım et" demekten ibaretti. 148. Allah da onlara hem dünya nimetini, hem de ahiretin güzel mükafatını verdi. Allah güzel davrananları sever. 149. Ey iman edenler! Siz eğer kâfir olanlara uyarsanız sizi gerisin geriye küfre çevirirler de büsbütün hüsrana uğrarsınız. 150. Hayır! Yalnız Allah yardımcınızdır. O, yardımcıların en hayırlısıdır. 151. Hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri Allah'a ortak koştuklarından dolayı; inkâr edenlerin kalplerine korku salacağız. Barınakları da cehennemdir. Zalimlerin kalacakları yer ne kötüdür. 152. Andolsun, Allah, izniyle, onları müşrikleri kırıp geçirdiğiniz sırada size olan vadini gerçekleştirdi. Nihayet sevdiğiniz şeyi zaferi size gösterdikten sonra, za'f gösterdiniz. Peygamber'in verdiği emir konusunda tartıştınız ve emre karşı geldiniz. İçinizden dünyayı isteyenler de vardı, ahireti isteyenler de. Sonra sizi denemek için onlardan yüzünüzü çevirdi. Kaçıp hezimete uğradınız. Buna rağmen sizi bağışladı. Allah mü'minlere karşı çok lütufkârdır. 153. Peygamber, arkanızdan sizi çağırırken siz durmadan dağa yukarı kaçıyor, hiç kimseye dönüp bakmıyordunuz. Bundan dolayı Allah, size keder üstüne keder verdi ki, bu durumlara alışasınız ve daha sonra elinizden gidene, ve başınıza gelene üzülmeyesiniz. Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. 154. Sonra o kederin ardından Allah üzerinize içinizden bir kısmını örtüp bürüyen bir güven, bir uyku indirdi. Bir kısmınız da kendi canlarının kaygısına düşmüştü. Allah'a karşı cahiliye zannı gibi gerçek dışı zanda bulunuyorlar; "Bu işte bizim hiçbir dahlimiz yok" diyorlardı. De ki "Bütün iş, Allah'ındır." Onlar sana açıklayamadıklarını içlerinde saklıyorlar ve diyorlar ki "Bu konuda bizim elimizde bir şey olsaydı burada öldürülmezdik." De ki "Evlerinizde dahi olsaydınız, üzerlerine öldürülmesi yazılmış bulunanlar mutlaka yatacakları öldürülecekleri yerlere çıkıp gideceklerdi. Allah bunu göğüslerinizdekini denemek, kalplerinizdekini arındırmak için yaptı. Allah göğüslerin özünü kalplerde olanı bilir." 155. İki topluluğun karşılaştığı gün, içinizden yüz çevirip kaçanları, şeytan ancak yaptıkları bazı hatalardan dolayı yoldan kaydırmak istemişti. Ama yine de Allah onları affetti. Kuşkusuz Allah çok bağışlayandır, halimdir hemen cezalandırmaz, mühlet verir. 156. Ey iman edenler! Kardeşleri sefere veya savaşa çıktığında onlar hakkında, "Onlar bizim yanımızda olsalardı ölmezlerdi ve öldürülmezlerdi" diyen inkarcılar gibi olmayın. Allah bunu bu düşünceyi onların kalplerine bir hasret yarası olarak koydu. Allah yaşatır ve öldürür. Allah, yaptıklarınızı görmektedir. 157. Andolsun, eğer Allah yolunda öldürülür veya ölürseniz, Allah'ın bağışlaması ve rahmeti onların topladıkları dünyalıklarından daha hayırlıdır. Özet* Tanzimat sonrası Osmanlı Tefsir çalışmalarını sözlü ve yazılı diye ikiye ayırmak mümkündür. Sözlü olanlar; medrese dersleri, halka açık dersler, cami ve tekkelerdeki Cuma, bayram ve diğer vaazlar ile saraydaki Huzûr Dersleri’dir. Yazılı olanlar ise tam tefsirler, cüz ve sûre tefsirleri, âyet tefsirleri, tefsîr usûlü çalışmaları, tercümeler, şerh ve hâşiyelerdir. Osmanlı tarihinde belli bir seviye kazanan tefsir faaliyetleri, Tanzimat devrinde iki farklı gelişme yaşamıştır. Bunlardan biri, yazılan eserlerin matbaa yoluyla çoğaltılarak daha çok insana ulaştırılması, diğeri de Türkçe eserlerin telifine, basımına ve tercüme faaliyetlerine daha fazla ağırlık verilmesidir. Tanzimat devrinde az sayılmayacak kadar eser ortaya konulmuştur. Umûmî olarak Osmanlı döneminde, husûsî olarak da Tanzimat döneminde ulemânın ekseriyeti tasavvuf erbabı olduğundan eserleri de ağırlıklı olarak işârî tefsir türündendir. Bu da o zamanki toplumun yapısını ortaya koymaktadır. Anahtar kelimeler Tefsir, Sûre, Âyet, Tercüme, Tanzimat. Abstract The commentary studies after Tanzimat era may be divided in two; as oral and written studies. Courses in theological schools, special courses open to public, preaches in mosque and dervish convents during Friday prayer and religious festivals and special lessons in palace are oral studies. Written studies includes entire commentary, surah and verse commentaries, commentary methods and translations. Reaching to a certain level in Ottoman era, commentary activities has taken two different roots in Tanzimat era. One of them is to increase the work of arts by printer and distribute them to people, the other one is to concentrate on complying and pressing Turkish work of arts and translation activities. There were enough work of arts in Tanzimat era. Genarally in Ottoman era and especially in Tanzimat era most of the scholars are expert in mysticism. This shows the social structure of the society in that time. Key words Commentary, Surah, Verse, Translation, Tanzimat. Giriş Osmanlı devletinde ulemâ ve halk, Tefsîr ilmine ayrı bir alâka duymuş ve bu alandaki çalışmalara devamlı destek vermişlerdir. Osmanlı ulemâsı tefsir eserlerini daha çok Arapça kaleme almışlardır. Bunun bir sebebi, tefsir kitaplarının, her isteyen tarafından kolayca okunup anlaşılacak türden olmayışıdır. Tefsîr, pek çok ilmi bilmeyi gerektiren geniş bir ilim dalıdır. Bu sebeple tefsir kitapları, bir âlimden tedrîs edilmelidir ki yanlış ve eksik anlamaların önüne geçilebilsin. Durum böyle olunca, Türkçe tefsîr kitabı yazmayı gerektiren sebepler azalmaktadır. Medreselerde tâlim gören talebelere de zâten Arapça kitaplar okutulmaktadır. Böylece insanların tefsir ihtiyâcı iki yoldan karşılanmaktadır. Bunların biri medresedeki dersler, diğeri de ulemânın halka açık dersleri ve vaazları. Medreselerin az olduğu taşrada, Anadolu’nun muhtelif şehirlerinde ve Beyliklerde Türkçe telif ve tercümelerin arttığı görülmektedir. Arapça tedrisatın bol olduğu İstanbul bu lüzumu pek hissetmemiş gibidir. Bu tercümelerin az yapılmasında, tercümenin caiz olup olmadığı münakaşalarının da tesiri olabilir. Zira İslâm uleması Kur’ân’ı daha ziyade tefsîr vâsıtasıyla anlatma yolunu tutmuşlardır.[1] Arapça telife ağırlık verilmesinin bir sebebi de tercümenin zorluğudur.[2] Osmanlıdaki Türkçe tefsîr faaliyetleri ise üç koldan ilerlemiştir 1. Kur’ân’ın “satır-arası” kelime kelime tercümeleri. 2. Kur’ân’ın uzun tefsîrlerle Türkçe’ye çevrilmesi. Bu tefsîrlerin çoğu, Ebü’l-Leys es-Semerkandî’nin v. 383/993 tefsîri[3] esas alınarak yapılmıştır veya bu tefsîrin aynen tercümesidir.[4] 3. Cevâhiru’l-Asdâf.[5] Bu eser “satır-arası” Kur’ân tercümeleriyle “tefsîr”ler arasında üçüncü bir grubu teşkil etmektedir. Âyetlere önce kelime kelime mana verilmesi bakımından da “tefsîr”lere benzemektedir. Fakat tercümelerden daha muhtasardır. Bu bakımdan bu esere “Tefsîrî tercüme” diyebiliriz. Bu tür, Ebu’l-Leys tercümesine nisbetle daha kısa ve hacim bakımından daha küçük olması nedeniyle medrese talebesi arasında ve halk içinde daha çok tutulmuştur.[6] Osmanlı devri tefsir çalışmaları, çok büyük bir hacme sahip olduğu için biz bu makalede sadece Tanzimat’tan sonraki tefsir faaliyetleri üzerine teksif olacağız. Bu dönemdeki çalışmaları öncelikle iki kısımda mütâlaa edebiliriz I. SÖZLÜ TEFSİR FAALİYETLERİ 1. Medreselerdeki tefsir dersleri. Tanzimat devrine gelindiğinde Osmanlı topraklarında medreselerin sayısı iyice artmıştı. Öyle ki kasabalarda birden çok medrese olduğu gibi nâhiyelerde, hatta köylerde bile medrese bulunuyordu. 1910 senesinde medrese sayısı 2490 idi.[7] Buralarda ders gören talebeler, muhtelif tefsir kitaplarından ders görüyorlardı. 2. Cuma, bayram ve diğer günlerde halka yönelik vaazlar. Ulemâ vaaz kürsüsünde sık sık insanlara âyet ve sûrelerin tefsirini anlatırdı. Hatta bazı âlimler, câmideki ve tekkedeki vaazlarında belli bir tefsîri tâkip eder, baştan sona okuyup îzâh ederdi. Bilhassa Tasavvuf erbâbının şifâhî tefsir faaliyetlerine çok ağırlık verdiği görülmektedir. Mesela Mısrıyye Tarîkatı’ndan Şeyh Abdüllatîf Efendi’nin Bursa Ulu Camii’nde, Nakşibendiyye’den Kerküklü Şeyh Muhammed Emin Efendi’nin Ayasofya Camii’nde, Nakşibendiyye’den Şumnulu Şeyh Yûsuf Efendi’nin Edirne Eski Camii’nde, Şâzeliyye Tarîkatı’ndan Harputlu Abdurrahman Efendi’nin medresesinde, Konyalı Ali Behcet Efendi ve Hoca Hüsâmeddin Efendi’nin haftada bir gün tekkesinde ömrünün sonuna kadar tefsîr okuttuğu nakledilir.[8] 3. Cuma ve bayram vaazları hâricinde medrese hocaları ve talebeleri üç aylarda taşraya yayılarak halkı irşâd ederlerdi. Bu derslerde en çok Kur’ân tefsiri yapılırdı. Medrese hocaları, üç aylarda ve bilhassa da Ramazanlarda selâtîn câmilerinde halka Tefsîr ve Hadîs dersleri vermekteydiler. İdarecilerin isteği üzerine medresede yaptıkları dersleri halka açmışlardı. Ancak bu derslerin halka ağır geldiği görüldü.[9] 4. Huzur Dersleri. Osmanlılar’da 1759’dan 1924 yılında hilâfetin kaldırılmasına kadar Ramazan ayında padişahın huzurunda tefsir dersleri yapılırdı. Dersi takrir eden âli­me “Mukarrir”, müzakereci durumunda olan âlimlere önceleri “Tâlip”, daha sonra “Muhatap” denilmiştir. Bir mukarrir ve beş muhatapla başlayan bu derslerde muhatapların sayısı zaman içinde artıp eksilmiş, ders adedi, dersin günleri, saatleri ve müddeti değişikliğe uğramıştır. Tam bir ilmî serbestiyet içinde yapılan derslerde bir âyet okunarak mukarrir ta­rafından onun tefsiri yapılır, muhatapların sorularına ve itirazlarına mukarrir cevap verir, böylece ilmî bir mübâhase cereyan ederdi. Dersler umûmiyetle Kâdî Beydâvî tef­sirinden yapılırdı. Her dersin mukarrir ve muhatapları farklı olurdu. Derslere şehzadeler ve devlet vükelâsı da dâvet edilirdi. Harem kadınları ise dersleri bir paravana arkasından takip ederdi. İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi’nde, Yıldız Sarayı Kütüphanesi’nden intikal eden yirmiden fazla mükem­mel nesih ve talîk hatla yazılmış, tezhipli “Huzûr-ı Hümâyûn Ders Takrîri Defter­leri” bulunmaktadır.[10] Bu derslerin sonuncusu 1341 Ramazanında Mayıs 1923 yapılmış, 26 Receb 1342 4 Mart 1924 tarihinde hilâfetin ilgası ile birlikte huzur dersleri de tarihe karışmıştır. Böylece bu dersler 1172’den 1341’e kadar 169 sene devam etmiştir.[11] Huzur Dersleri, ilim adamları ve Tefsir ilmi açısından son derece teşvik edici olmuş, pekçok âlim bu vesile ile Tefsir alanında çalışmalar yapmıştır. Atâ Târihi’nden naklettiğimiz şu cümleler bu sözümüz tevsik eder vasıftadır “Huzur Dersleri Devlet-i aliyye-i Osmaniye’nin şeriat-ı garrâ ve ulûm-i hidâyet-nümâya olan fart-ı rağbet ve riâyet-i âlîsinden ileri gelmiş ve bu şerefe nâiliyet arzusu birçok fuhûl ve fuzalâ-yı ulemanın takdim-i emâsil ve akârib eylemeye sa’y ve gûşişlerine memalik-i mahrûse-i şâhâneden Haleb ve Şam ve Mısır ve Hâdim ve Kayseri ve Karaman gibi ulemâ yetiştiren memalikten mâadâ İran ve Turan ve Horasan ve Dağıstan ve Hindistan ve Buhâra’dan bir nice efâdılin merkez-i saltanat-ı seniyyeye kudümle arzı kemâlât-ı müktesebe eylemelerine bâdî olmağın Dersaadet elhak menba-ı ulûm-i aliyye ve âliye denmeye kesb-i salâhiyet eylemiştir. Zehî hüsn-i ahlâk, salâtîn-i âl-i Osman anınla tezyin-i vücûd-i hilâfet-ünvân etmişlerdir.”[12] Bu hususta Ebü’l-ulâ Mardin şöyle der “Mâlum olduğu veçhile, son iki asrın Ramazan aylarında memleketin irfan merkezi olan İstanbul’da yüksek ilim mahfilleri, huzur derslerine âit şuûn ile uğraşır ve padişah huzurunda takrir olunan münazaralı tefsir derslerinin mübahase ve münakaşalarında varılan neticeler her ilim müntesibini ilgilendirirdi. Havas için Ramazan feyizlerinden biri de bu derslerin muhassalalarından istifade idi. Tefsirde ihtilaflı telâkkîlerden, yüksek ve salâhiyetli ilim meclislerinin tasvibine mazhar olanını öğrenmek, zamanımızda Temyiz Mahkemesi içtihadlarına vukuf derecesinde amelî bir ehemmiyeti hâizdi ve takarrür eden neticede de itmi’nânı temin bakımından müstesnâ bir kuvvet mündemiçti. Çünkü takrir ve tefsir olunacak âyetler üzerinde mütehassıslarca padişah huzurunda mahcub olmamak endişesi de munzam olarak teksif olunan cehd ve mesâi ve çalışma mevzuu olan âyet-i kerîmeye hakkıyla nüfuz için hey’et müntesiplerince kütüphanelerde bütün sene devam eden mükibbâne gayret ve nihayet hararetli bir mübâhase ve münâkaşa süzgecinden geçirilerek ve bazen de seçilen hakemin kararına mutâvaat edilerek tesbit olunan netice, telâkkînin isabetini kabul için katʻî bir karine idi. Bu muntazam ve gayet dikkatli âzamî cehd, şeyhülislam Ebu’s-Suûd merhum gibi mümtaz müfessirler yetiştiren memleketimizde tefsir ilminin de inkişafına medar oluyordu. Derslerin fâidelerini tamim için takrirlerin, “ilim lisanıdır” diye Arapça değil, Türkçe yazılarak bir eser hâline ifrâğı, İkinci Abdülhamid devrinin evâsıtına doğru h. 1315 emrolunmuş ve bu iradeden sonra mukarrirlerden bazıları takrirleriyle sual ve cevapları Türkçe birer risale hâlinde tedvin ve zât-ı şâhâneye takdim ettikleri cihetle, masruf mesai bu sâyede kısmen olsun muhâfaza olunabilmiştir. Tesâdüf edilen risâlelerde muhatapların, suallerini zâtî mühürleriyle de tevsik ettikleri görülmektedir. Memlekette temeyyüz eden ve diğer resmî vazifelerden tecerrütle kendilerini tamamen ilme hasreyleyen zamanın Osmanlı ve yabancı güzîde büyük İslâm âlimlerinin, halife huzurunda resmî mâhiyeti hâiz olarak akdettikleri münâzaralı meclislerde, Kur’ân’ın tefsiriyle ilgili bahisleri aklî ve naklî muhtelif ilimlerden bi’l-istifâde en hurde teferruata kadar serbest tenkit ve münâkaşa yoluyla tesirden mümkün olduğu kadar âzâde sûrette[13] taʻmîk ve tetkik edip aralarında katʻî bir neticeye varmış olmaları ve bazen de ilmî kudretleri müttefekun aleyh olan mümtaz ve reyi muta zevâtın padişah vâsıtasıyla hakemliğine müracaat edilerek bu kudretli şahsiyetin reyine müttefikan âmil olmaları şüphesiz ki ilmî büyük bir hâdisedir.”[14] 5. Osmanlı Sarayı’ndaki Mûtad Tefsir Dersleri. Bunlar Huzur Dersleri’nden farklıdır; sene boyunca devam eder ve sarayda padişahın istediği herhangi bir yerde yapılabilir. Hatta bazen seher vakti, sarayda vazife sahibi büyük hocalar tarafından münâvebe yolu ile tefsir tedris edilir. Ramazan’da bir taraftan Huzur Dersleri devam ederken, diğer taraftan da mûtad tefsir derslerinin yapıldığı anlaşılmaktadır. Huzur derslerinde mubâhese ve münâzara vardır. Hâlbuki mûtad tefsir dersini yalnızca mukarrir verir, ders devam ederken kimse konuşarak ders veren zâtın huzurunu ihlal edemez.[15] Gerek Huzûr Dersleri’nde gerekse mûtad tefsir derslerinde, bu vesîle ile ilim ve fazîlet erbabına hürmet ve ikrâm kasdı da bulunmaktadır “Devlet-i aliyye-i Osmaniye -dâmet bi’s-saâdeti’l-ebediyye-’nin ibtidâ-yı nûr-u zuhûr-u cihân-ârâsından beri ulûm-i şerîfeye olan rağbet-i mahsûsası cihetiyle erbâb-ı ulûm ve fazâile hürmet ve ikrâma bahane olmak üzere eyyâm-ı meserrette ve bazı evkât-ı mes’ûde ve mahsûsada huzur-i humâyunda meclis-i şerîf-i ilmî akdi âdet-i kadimedir.”[16] “İlmi terğîb eylemektir, ehl-i ilme iltifat!”[17] II. YAZILI TEFSİR FAALİYETLERİ Yazılı tefsir faaliyetleri de kendi içinde muhtelif kategorilere ayrılabilir 1. a. Tam Tefsirler, b. Sûre Tefsirleri, c. Âyet tefsirleri, d. Ulûmu’l-Kur’ân’la alâkalı eserler. 2. a. Yazma Olarak Kalanlar, b. Matbû Olanlar. ba. Daha Evvel Telif Edilip Tanzimat Devrinde Basılanlar bb. Bu Devirde Yazılanlar. 3. a. Telif Eserler, b. Tercüme Eserler. 4. a. Müstakil Telif Eserler, b. Şerh ve Hâşiye Olanlar. 5. a. Kur’ân-ı Kerîm’i Sadece Tercüme Edenler, b. Hem Tercüme Hem de Tefsir Edenler. 6. a. Tâlim Maksadıyla Telif Edilenler, b. Halk İçin Kaleme Alınanlar. 7. Bir de Sırât-ı Müstakîm, Sebîlürreşâd, Beyânü’l-Hak gibi mecmualarda tefrika edilen, tefsir ve usûle dâir makâleler mevcuttur. Tanzimat devrinde, daha önceki tefsir faaliyetleri devam etmekle birlikte bu devirde çok mühim bir gelişme olmuştur. O da daha önceki yazma eserlerin veya yeni telif edilen tefsir kitaplarının matbaa yoluyla yaygınlaştırılarak geniş kitlelere ulaştırılmasıdır. Bir diğer husus da bu devirde Türkçe telif ve tercümeye biraz daha fazla ehemmiyet verilmesidir. Daha önce de olduğu gibi Türkçe eserler daha çok talebelerin Arapça öğrenmesine yardımcı olması için hazırlanıyordu. Meselâ Anadolu beyliklerinde ilk önce kısa sûrelerin İhlâs, Yâsîn, Tebâreke gibi tercümeleri beyzâde ve şehzâdelere Kur’ân ile beraber Arap dilini de öğretmek maksadıyla yazılmışlardır. İhtimal ki satır arası, tefsîrsiz tercümeler de medrese talebelerine Kur’ân lügatini öğretmek için yazılmış olabilirler.[18] Meselâ Mehmed Sâid Efendi v. 1257, yazma hâlindeki Tefsîr-i Sûre-i ve’l-Adiyât[19] isimli eserinin mukaddimesinde, eserini Türkçe olarak yazmasına sebep olarak talebelere kolaylık sağlamayı ve halktan istekli olanların ihtiyaçlarına cevap vermeyi göstermektedir. Bâzı âlimler de mühim bilgilerin büyük tefsirlerden bulunup okunması zor olduğu için kısa sûre ve âyet tefsirlerini yazmışlardır. Seyyid Muhammed Ârif, Tefsir-i Sûre-i Mülk; Anonim, Nebe’ Sûresi Tefsiri ve Yakub el-Afvî, Yusuf Sûresi Tefsiri gibi bazı eserler, aslında Arapça yazılmışlardır. Ancak tefsirini yaptıkları âyetlerin küçük bir çerçeve içinde bir de Türkçe tercümesini veya muhtasar tefsirini vermiş, Arapça bilmeyenlerin de istifadesini düşünmüşlerdir. Anonim, Tercüme-i Nuhbetü’l-menkûl fî kavlihi Teâlâ “Ve mâ Muhammedün illâ rasûl” isimli eserde ise, cümle cümle önce Arapça metin, sonra Türkçe tercümesi verilmiştir.[20] İlk devir yazma tercümelerin umûmiyetle aynı eserden kaynaklanması ve birbirlerine çok benzemelerine rağmen 19. yüzyılın ortasından günümüze kadar basılmış Kur’ân-ı Kerîm Türkçe tefsîr ve tercümelerinde, birkaçı müstesna, fazla bir benzerlik yoktur.[21] Osmanlı müfessirleri umûmiyetle, şahsî fikir, kanaat ve yorumlarını serdetmekten kaçınmış, daha çok önceki tefsirlerden nakillerde bulunmuş veya kendilerine göre bazı sentezler yapmışlardır. Bunun en mühim sebebi de Rasûlullâh Efendimiz’in şu hadîs-i şerifleridir “Kim Kur’ân hakkında kendi re’yi yani görüşü ile söz söylerse Cehennem’deki yerine hazırlansın!”[22] “Kim Kur’ân hakkında kendi re’yi ile bir şey söylerse, bu görüşünde isabet etse bile hatâ etmiştir.”[23] Meselâ Ankaravî, Fütûhât-i Ayniyye isimli eserinin 4. sayfasında, yukarıdaki hadîs-i şerifleri zikrederek onların bahsettiği kimselerden olmamak için evvelâ önceki tefsirleri tetebbu edip onlardan istihraç ettiği maârif-i celîle ve meânî-yi lâtîfeyi tercüme ettiğini ifade etmektedir. Yine bu devirdeki tefsîrler, umumiyetle tasavvufî neş’eyle kaleme alınmıştır. Zira Osmanlı toplumunda daha çok tasavvufî tefsirler rağbet görmüştür. Kısaca bunları ifade ettikten sonra şimdi Tanzimat sonrasında yapılan tefsir çalışmalarının bir listesini takdim edebiliriz. Şüphesiz ki bizim ulaşamadığımız başka eserler de vardır. Bunlar ya kütüphane kayıtlarına girmemiş veya şahsî kütüphanelerde kalmış eserlerdir. Listeyi hazırlarken müelliflerin vefat tarihlerini esas aldık. Vefat tarihi bilinmeyen zâtların eserlerini de yazma ise telif tarihine, matbû ise basım tarihine göre sıraladık. Daha evvel yazılıp Tanzimat devrinde basılan eserleri farklı bir liste hâlinde tanzim ettik. Listede, zaman zaman müellifler ve eserleri hakkında kısa notlara da yer verdik. A. TANZİMAT SONRASI TEFSİR ÇALIŞMALARININ LİSTESİ 1. Gözübüyük-zâde İbrahim el-Kayserî 1160-1253/1838, Tefsîru Cüz’i’n-Nebe’ Amme Cüz’ü’nün tefsirini ihtivâ eden eser Nas Sûresi’nin sonunda nihayete ermektedir. Arapça. 120 vr., 19 satır. Diyanet İşleri Başkanlığı Ktp., Yaz. D. no 95[24]; Risale fî hakkı Besmele Mecmûatü’l-kavâid içinde; Tercüme-i Sûre-i Duhâ ve’l-Kadr ve’l-Asr İstanbul 1287, küçük boy, 24 s. Türkçe.[25] 2. Şeyhülislâm Kadızâde Tâhir Efendi v. 1254/1839 Huzur Dersi hocalarındandır. 1205/1790 senesindeki 4. meclise muhatap olarak iştirak etmiştir., Sûre-i İhlâs Tefsîri.[26] 3. Eğinli İbrahim Efendi v. 1254, Huzur Dersi Takrirleri Âl-i İmrân 3/145, 10 varak. II. Mahmud devri, 1238 Ramazan’ı 6. meclis mukarriri iken kaleme aldığı ders notları. İstanbul Ünv. Ktp., Türkçe Yazmalar, no 7295[27] 4. Anonim, Tercüme-i Nuhbetü’l-menkûl fî kavlihi Teâlâ “Ve mâ Muhammedün illâ rasûl”, İstanbul 1254/1838, Dâru’t-Tıbaati’l-Âmire, 73 sayfa, Arapça, Türkçe.[28] 5. Molla Halil Siirdî v. 1257/1841, Basîratü’l-kulûb fî kelâmi Allâmi’l-ğuyûb. 372 varaklık tam bir tefsirdir[29]; Tefsîru’l-Kur’ân Kehf Sûresi’ne kadar.[30] Öncekine göre daha mufassal bir tefsirdir. 152 varaktır. 6. Kayseri’li Mehmed Saîd Efendi 1257/1841, Tefsîr-i Sûre-i ve’d-Duhâ; Tefsîr-i Sûre-i ve’l-Âdiyât. Bu iki tefsir de Beşiktaş’ta Yahya Efendi Kütüphanesi’nde mevcuttur.[31] 7. Seyyid Abdüsselâm Efendi 1200-1259/1786-1843, Şerh-i Fâtiha-i Şerîfe bi-hurûfi’l-mühmele min sınââti fenni’l-Bedî’. Müellif, noktasız harflerle yazdığı bu eseri, Bağdat vâlisi Ali Rıza Paşa’ya ithaf etmiştir; Risâle fi’r-reddi ale’t-tâinîn fî i’câzi’l-Kur’ân.[32] 8. Hadim Ahmed Efendi Nevşehri-Rûhîzâde 1260/1844, Risale fi Kelâmillâhi Teâlâ; Tefsiru “Vemâ teşâûne illâ en yeşâ Allah”. Bunlara ilaveten birkaç risâlesi daha bir araya getirilerek tab edilmiştir.[33] 9. Hammâmî-zâde Ali ?, Tefsîru Sûreti Yâsîn, İstanbul 1263, 49 sayfa; İstanbul 1273, 39 sayfa; İstanbul 1294, 1306; İstanbul 1318, 48 sayfa; Tefsîru Sûreti ve’d-Duhâ, Beyazıt Devlet Ktp., Genel, 44344.[34] 10. Hacı Muhammed Rağıb Efendi Âmidî v. 1264/1847, Risale-i mühimme fi tefsiri’l-âyâti ve şerhi’l-ehâdisi’l-vâride fi hakkı’l-ğuzât.[35] 11. Mehmed Emîn Efendi v. 1264/1847, Ashâbu’l-Kehfi ve’r-Rakîm İstanbul Matbaa-i Âmire, 1264/1848, 63 s. Osmanlıca[36] 12. Sahaflar Şeyhizade, Mehmed Esad b. Ahmed el-Arabkiri v. 1264/1848, Risâle fî kavlihi Teâlâ Li’z-zekeri mislü hazzi’l-Ünseyeyn, müellif hattı, 1258/1842, 12-13 vr. Osmanlıca, Süleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 3842.[37] 13. Ahmed İzzî b. Muhammed Lütfî ?, Tefsîr-i Sûre-i Nebe, telif tarihi 1264/1848, 32 varak.[38] 14. Anonim, Nebe’ Sûresi Tercüme ve Tefsîri, İstanbul, 1264/1848, Matbaa-i Amire, 32 sayfa. 15. Seyyid Muhammed Ârif ?, Tefsîr-i Sûre-i Mülk, 55 sayfa, Taşbasma İstanbul, 1264/1848, Daru’t-Tıbaati’l-Amire. İkinci baskı İstanbul 1303, Arapça, Türkçe. Türkçe kısımlar umûmiyetle Tibyân tefsîrinden nakledilmektedir.[39] 16. Muhammed bin Muhammed Şehrî 1266/1849’dan sonra, Hülâsatü’t-tefâsîr, Süleymaniye Ktp., Hacı Mahmud Efendi, no 172. 204 varak, 29 satır. Tam tefsir. 17. Âkif Efendi ?, Mir’âtü’l-Kur’ân. 1266’da telif edilmiş, Mu’cemü’l-müfehres tarzında mufassal bir eserdir. Bir nüshası Hâlis Efendi kütüphanesinde mevcuttur. Tevfik Bey tarafından, usûl ve idâre-i atîka hakkındaki mevzuları çıkarılarak 1287 tarihinde tercüme ve tab olunmuştur. Hicaz eski vâlisi Ahmed Reşîd Paşa tarafından da tercüme ve aslıyla beraber 1331’de Mekke-i Mükerreme’de tab olunmuştur.[40] 18. Faşlı Süleyman Hâlid Efendi 1267’den sonra, Huzur Dersi Takrirleri el-Mâide 5/1, 26 varak, 1266 Ramazan’ı ibtidâsında takrir ettiği dersin notları. İstanbul Ünv. Ktp., Türkçe Yazmalar, no 6708[41] 19. Mîrgânî Muhammed Osman 1208-1268/1793-1851, Tâcu’t-tefâsîr li-kelâmi’l-Meliki’l-Kebîr. İki cüz hâlinde Bulak’ta tab edilmiştir.[42] 20. Burdurî Halil Efendi v. 1269/1852, Nüveyrî Hâşiyesi. Kıraat ilmine dâir.; Kâdı Beydâvî’nin pek çok yerine tâlîkât.[43] 21. Âlûsîzâde Mahmûd Efendi 1217/-1270/1802-1854, Rûhu’l-meânî fî tefsîri Kur’âni’l-azîm ve’s-Seb’i’l-mesânî. Âlûsî, yazdığı tefsîrin ilk kısımlarını Sultan Mahmûd’un kütüphânesine hediye etmiş, daha sonra yazdığı üç cildi Sultan Abdülmecid’e ithâf etmiş, son iki cildini de 1267’de tamamlayarak bizzat İstanbul’a getirip Sultan Abdülmecid’e takdim etmiştir. Abdülmecid de 9 ciltlik bu yazma nüshayı 1268 tarihinde Koca Râgıb Paşa Kütüphanesine vakfetmiştir. nr. 185-193.[44] 22. Ferdî Abdullah Efendi Mağnîsâvî v. 1274/1858, Âyât-ı Mensûha Tercüme ve Şerhi, İmam Süyûtî’nin Âyât-ı Mensûha risâlesini 1259’da manzum olarak tercüme ve şerh etmiştir. Kendi el yazısıyla bir nüshası Turgutlu Hüseyin Ağa Kütüphânesi’nde mevcuttur.[45] 23. İmamzâde Es’ad Efendi v. 1276/1859, Bakara Sûresi 212. Âyet-i Kerîme’nin Tefsîri.[46] 24. Anonim, Haftyek. Kitab-ı şeref Maab Haftyek Tefsîri, Türki dilinde, 351 sayfa, Kazan 1276/1860, Kazan Üniversitesi Tabhanesi. 25. Muhammed bin Osman el-Hilmi el-Adavî el-Muhâcir v. 1278/1861, Tefsir-i Sûre-i Vâkıa, İstanbul 1288, 1305, 1310. Arapça, 460 sayfa. Müellif, bu eserini, vâizîn-i kirâma hediye olmak üzere muteber kitaplardan cem etmiş ve A’lâ Sûresi 18-19. âyetlere imtisâlen me’hazlarını tasrîh eylemiş, 1267’de tamamlamıştır.[47] 26. Abdullah bin Selâm ?, Hadîsü Mûsâ Arapça, yazma. Telif tarihi 1279/1861, Balıkesir İl Halk Kütüphanesi, 10 Hk 628/01, 4b-29b. Hz. Mûsâ ve Hârûn -aleyhimesselâm- ile alâkalı âyetlerin tefsîri mâhiyetindedir. 27. Anonim, Tefsiru’l-Kur’ân ve tebyinu sirri’l-Furkân, 1279, 157 vr., 23 satır. Baştan Aʻrâf Sûresi’nin 40. âyet-i kerimesine kadar. Arapça. İstanbul Büyük Şehir Belediyesi Kitaplığı, Osman N. Ergin Yazmaları, nr. 1879[48] 28. Molla Ebû Bekr el-Külâlî v. 1280/1863, Safvetü’t-tefâsîr.[49] 29. Kütahyalı Evliyâzâde İsmâil Hakkî Efendi v. 1282/1865, Miftâhu’t-tefâsîr, mufassal Fâtiha-i Şerîfe tefsîri, matbu.[50] 30. Şumnulu Yûsuf Efendi v. 1282/1865, Nakşî meşâyıhından ve İlm-i Kıraat mütehassıslarındandır. Edirneli Şeyh Dâvud Efendi’nin en meşhur halifesidir. Eski Câmi’de Arapça ve Tefsîr dersleri okutmuştur, İm’ân fî cem’i’l-Kur’ân. Kur’ân-ı Kerîm’in cem’i ve tertîbi hakkındadır.[51] 31. Muhammed bin Mustafa bin Abdurrahim Turhalî ?, Cüz’-i Nebe’ Tefsîri, İstanbul 1282, Matbaa-i Es’adiyye. 32. Şeyh Ebû Bekir el-Bennânî v. 1284/1867, Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm. İşârî tefsirdir.[52] 33. Mehmed Şerif b. Abdullah Kütahya müftüsü v. 1286/1869, Mısbâhu’l-âyâti’l-celîleti’l-Furkâniyye ve miftâhu’t-tefâsîri’l-cemîleti’l-Kur’âniyye, İstanbul 1289, Matbaa-i Âmire, 8+296 sayfa. Âyet-i kerîmelerin Kur’ân-ı Kerîm’in hangi cüz ve sahifesinde olduğunu ve âlimler ve talebeler tarafından çokça kullanılan matbu yedi tefsîrin hangi cild ve sahifesinde bulunduğunu düzenli bir cetvel halinde göstermektedir.[53] 34. Ebû Bekir en-Nakşbendî v. 1287/1870, Tefsîru dürreti’l-yetîme tahte hakîkati’l-Muhammediyye Arapça, 485 vr., 24 satır. Süleymaniye Ktp., Hacı Mahmud Efendi, no 82.[54] 35. Muhammed Ali Sirozi ?, Tefsîru cüz’-i Nebe, İstanbul 1287, Matbaa-i Es’adiye, 96 sayfa. Hacı Selim Ağa Ktp. Hüdayi Efendi Bölümü’nde bir nüshası mevcut. 36. Hoca Sâdık Efendi Pirâvâdî v. 1290/1873, Risâle fî tefsîri ba’di’s-süver/Bazı Sûre-i Şerîflere Tefsir.[55] 37. Hâmid Efendi Karsî v. 1291/1874, Sûre-i Abese tefsîri. Yazma hâlindedir.[56] 38. Osman Necâtî Eskişehrî 1226-1293/1811-1876, Tefsîru’n-necât, İstanbul 1288, Türkçe, 427 sayfa.[57] 39. Muhammed Hayruddin Han Hindi Haydarabadi 1294’ten sonra, Kitâbu’t-Tefsîri’l-cemâlî ale’t-Tenzîli’l-Celâlî, 4 cilt, Kahire, 1294/1877, Bulak Matbaası.[58] Şah Veliyyullah ed-Dihlevî tarafından Fethu’r-Rahmân ismiyle yapılan Farsça Kur’ân tefsîrinden Şeyh Muhammed Cemaleddin Dehlevî’nin ricası üzerine Muhammed Hayreddin Han’ın bazı ilâvelerle Türkçe’ye yaptığı tercümedir. 40. Seyyid Şeyh Süleyman Hoca v. 1294/1877, İ’câzü’l-Kur’ân[59] Arapça. Yazma, Üsküdar, 1328, 66 vr. Süleymaniye Ktp., Yazma Bağışlar, no 1367; İʻcâzü’l-Kur’ân.[60] 41. Necef Ali b. Hasan Ali Han el-Cihânâbâdî et-Tebrizî, v. 1295/1878, Mişkâtü’l-hayât fî tefsîri’l-âyât, İstanbul 1289/1874, Türkçe, 102 sayfa, telif tarihi 1289. Zülkarneyn hakkındaki âyetleri tefsir ediyor.[61] 42. Vodineli Ömer Hulûsi Efendi v. 1295’ten sonra, Huzur Dersi Takrirleri el-Aʻrâf 7/54, 15 varak. Ramazan 1295. İstanbul Ünv. Ktp., Türkçe Yazmalar, no 7329[62] 43. Abdü’l-Fettâh-zâde lâkaplı Vehbî bin Abdü’l-Fettâh el-Konevî ?, Dürretü’l-bahr alâ Sûreti’l-Asr, İstanbul 1297. 44. Anonim, Kur’ân, Sûretü’l-Kehf, Kazan 1297/1880, Türkçe, 95 sayfa. 45. Mustafa Cem’î ?, Risale-i Teavvüz ve Risale-i Besmele,[63] İstanbul 1298, Türkçe, 52 sayfa.[64] 46. Harîrî-zâde Seyyid Muhammed Kemâleddîn Efendi 1267-1299/1851-1881, el-Mevridu’l-hâs bi’l-havâs fi tefsîr-i sûret-i İhlâs. Arapça’dır, müellif hattıyla muharrer nüshası Yahya Efendi Kütüphânesi’ndedir.[65] Yakup Çiçek tarafından İhlâs Sûresi Tefsîri ismiyle 1996 senesinde neşredilmiştir.; Sırru’t-Tevessül fi’z-Zikri ve’t-Tebettül. وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ[66] âyet-i kerîmesinin tefsîridir.[67] 47. Şeyhülislâm Ahmed Muhtar Bey 1222-1300, Tuhfetü’l-Muhtâr, Trablus 1317. Celâleyn tefsîrinin üzerine yapılan Cemel hâşiyesinin hülâsasıdır.[68] 48. Mıhallıçcıklı Hacı Mustafa Efendi v. 1300/1883, Risale-i Mahzûfâtü’l-Kur’ân[69] 49. Hacı Sait Efendi Ünsizade, Sûre-i Fâtiha ile Yâ-Sîn-i şerif tercümesi, Tiflis 1300/1883. 50. Maksûd bin Şah Vali Efendi Süleymânî v. 1300/1883?, Letâifu’t-te’vîl alâ Envâri’t-Tenzîl, Kâdî Beydâvî tefsîri üzerine Âl-i İmrân sûresine kadar hâşiyedir. Arapça, yazma, 164 varak.[70] 51. Midhat Paşa 1822-1884, Besmele ve Fâtiha Tefsiri[71] 52. Hacı Torun Mehmed Sâlih b. Abdullâh Kayserî v. 1302/1885 , İşâretü’l-Kur’ân. Kur’ân-ı Kerîm’in rumuzları hakkındadır. Arapça. Telif tarihi 1258/1842. İstinsah tarihi 1258/1842 Karahisar, 40 varak, 15 satır, Milli Kütüphane Yazmalar Koleksiyonu 06 Mil Yz. A 3509. Sultan Abdülmecid adına yazılmıştır.; Hissü’l-hakk ve’z-zahr. Kur’ân-ı Kerîm kıraatinden sonra “Sübhâne Rabbike Rabbi’l-izzeti…” âyet-i kerîmesinin “Sübhâne Rabbinâ…” şeklinde okunmasının daha doğru olduğunu îzâh eden ve delillerini serdeden bir eserdir. Telif tarihi h. 1268’dir.; Risâletü’l-İndirâciye. Kırâât-i Aşere’nin tertîbi mevzuundadır.[72] 53. Kilisli Abdullah Efendi en-Nakşî v. 1303/1885, Hâşiye alâ Tefsîr-i Beydâvî. Vefâtı sebebiyle ikmâl edememiştir.; Zübde. Kırâât-ı Seb’a ve Aşere’ye dâirdir.[73] 54. Abdurrahim bin Ali Fedâî v. 1303, Tefsiru sûreti’l-Kevser, 11b-14a, Büyük Şehir Belediyesi Kitaplığı, Osman N. Ergin Yazmaları, no 580/6, 1623/2[74]; Sûre-i Kevser Tefsiri’nin Tercümesi, 1321, Mütercim Menlik Müftüsü Mustafa Efendi, 86-89a vr. İstanbul Büyük Şehir Belediyesi Kitaplığı, Osman N. Ergin Yazmaları, no 901/2[75] 55. Anonim, Tefsîr Tercümesi Âyetü’l-Kürsî, İhlâs, Felak, Nâs, Fâtiha, Asr, Kevser Sûreleri, İstanbul 1303, 22 sayfa. 56. Mahmûd Hamza b. Muhammed Nesîb b. Hüseyn b. Yahya el-Hüseynî 1237/1821-1305/1887, Dürrü’l-esrâr, Dımeşk 1306, Beyrut 1326. Noktasız harflerle yazılmış, Sultan Abdülmecid’e takdim edilmiş ve tek cilt hâlinde tab edilmiştir.[76] 57. Şeyh Seyyid Hâce Muhamed Nûru’l-Arabî 1228/1813-1305/1887, Şerhu Esrâri’l-Fâtiha Arapça. 5 vr. Bayezid Devlet Ktp., no 105765; Süleymaniye Ktp., Yazma Bağışlar, no 2997/10; Tefsîru sûreti’l-Kevser Atatürk Kitaplığı, Osman N. Ergin Yazmaları, no 1548/4-5[77]; Tefsir-i Sure-i İhlâs 1 yaprak, 18 satır. Türkçe. Osman N. Ergin Yazmaları, no 542/20, 201b.[78] 58. Dağıstanlı İbrahim Nâtıkî Efendi v. 1305, Huzur Dersi Takrirleri el-Aʻrâf 7/100, 12 varak. Ramazan 1297 olmalı, 6. meclis. İstanbul Ünv. Ktp., Türkçe Yazmalar, no 7322[79] 59. İskenderânî, Muhammed b. Ahmed v. 1306/1889, Keşfü’l-esrâri’n-nûrâniyyeti’l-Kur’âniyye, Kâhire 1297, 3 cilt.[80] 60. Priştineli Hacı İlyas Efendi v. Ğurre-i Receb 1307, Huzur Dersi Takrirleri el-Aʻrâf 7/156, 9 varak. Ramazan 1302, 5. meclis. İstanbul Ünv. Ktp., Türkçe Yazmalar, no 7317[81] 61. Keşfî Hacı Mustafa Efendi el-Halvetî v. 1308/1890, et-Ta’lîkât alâ tefsîri Beydâvî.[82] 62. Râif Efendi İstanbûlî v. 1309/1891, Tefsir-i Şerif, Tefsir-i Raif. Gayr-ı matbû.; Yunus Sûresi Tefsiri Gayr-ı matbû.[83] 63. Vecîhî Paşazâde Kemâl İsmâil Sâdık v. 1310/1892, Tefsîru sûreti’l-İhlâs.[84] 64. Muallim Nâci 1265/1849-1310/1893, Hulâsatu’l-İhlâs, İstanbul 1304/1888, Matbaa-i Ebuz-Ziya, 36 sayfa, Fahreddîn Râzî’den tercüme.; İ’câzü’l-Kur’ân, İstanbul 1301; İstanbul 1997.; Muammây-ı İlâhî Yahud Bazı Süver-i Kur’âniyenin Evâilindeki Hurûf-i Teheccî, İstanbul, 1302/1885, Matbaa-i Ebüzziya, 47 sayfa, Fahreddîn Râzî’den tercüme.[85] 65. Hacer-zâde Receb Efendi Fereciki v. 1311/1893, Tefsîr-i sûre-i Mutaffifîn, Arapça, matbu.; Vesîletü’s-seâde alâ sûreti’n-Nebe’, İstanbul 1287, 1305, 1320, Arapça.; Tefsîru Cüz’i’n-Nebe’.[86] 66. Sabit Mehmed Kayserî Efendi, v. 1311/1893, Mir’âtü’l-hâmidîn fî keşfi esrâri’l-muhakkıkîn, Dersaadet 1309. Fâtiha tefsîri, Arapça, İstanbul’da tab edilmiş. Sâbık Edirne müftüsü Mehmed Fevzî Efendi, Kayseri nâibi iken bu esere takriz yazmış.[87] 67. Azmi Hüseyin Dede v. 1311/1893, Temyizü’l-Emreyn. “Yef’alü’llahü mâ yeşâü ve yahkümü mâ yürîd” âyet-i celîlesindeki “meşiyyet” ile “irâde”nin temyîzine dâirdir. Gayr-ı matbûdur.[88] 68. Ebü’l-Ferec el-Hatîb v. 1311/1893, et-Tenzîl ve esrâru’t-te’vîl.[89] 69. Anonim, Süver mine’l-Kur’ân, 1, 2, 36, 78, 112, 113, 114, 35 sayfa, Kazan 1311/1893, 1895, 1898, 1903, 1904 36 sayfa, 1905 56 sayfa, 1907. 70. Anonim, Tefsîr-i Haftyek min Tefsîri’t-Tibyân, Kazan 1895; 2. baskı, 238 sayfa, Kazan 1895, 232 sayfa. 71. Anonim, Yâ-Sîn-i Şerif Tefsîri, Kazan 1895, 1898, 1899, 1903, 1907, 48 sayfa. 72. Ahmed Cevdet Paşa v. 1312/1895, Hulâsatü’l-beyân fî te’lîfi’l-Kur’ân, İstanbul 1303. Ali Osman Yüksel tarafından tercüme edilerek Muhtasar Kur’an Tarihi ismiyle neşredilmiştir. İstanbul 1985[90] 73. Hâdımî Muhammed Hulûsî Efendi v. 1312, Huzur Dersi Takrirleri el-Aʻrâf 7/103, 16 varak. Ramazan 1297 olmalı, 8. meclis, Kadir Gecesi. İstanbul Ünv. Ktp., Türkçe Yazmalar, no 7312[91] 74. Sırrı Giridî 1260-1313/1844-1895, Sırr-ı Kur’ân Râzî tefsîrinden, 3 cild, 280+240+287 sayfa, İstanbul 1302-1303/1886-1887 Matbaa-i A-K-T. Şirket-i Mürettibiye Matbaası.; Ahsenü’l-Kasas Tefsîr-i Sûre-i Yusuf Aleyhisselam, 3 cilt, 204+372+470 sayfa, İstanbul 1309/1893, Şirket-i Mürettibiye Matbaası.; Sırr-ı Tenzil. 3 cild, 117+68+28 sayfa, 1311/1895, Diyarbakır matbaası.; Sırr-ı Meryem / Tefsîr-i Sûre-i Meryem, Diyarbekir 1312. Telif tarihi 1308.; Sırru’l-İnsân / Tefsîr-i Sûre-i İnsan, 238+4 sayfa, İstanbul 1312, Eski zabtiye caddesinde 61 numaralı matbaa.; Sırr-ı Furkân / Tefsîr-i Sûre-i Furkân, 2 cilt, 316+309 sayfa, İstanbul 1312, Eski zabtiye caddesinde 61 numaralı matbaa. Telif tarihi 1309.; Sırr-ı İstivâ; Tabakât ve Âdâb-ı Müfessirîn, Dersaâdet 1312/1894, Matbaa-i Osmaniye, 30 sayfa.[92] 75. Şeyh İbrahim Şevkî Efendi v. 1313/1895, Kenz-i Mahfî. Yazma bir tefsirdir.[93] 76. Gelibolulu Muhammed Âdil Efendi v. 1313, Huzur Dersi Takrirleri el-Aʻrâf 7/101, 8 varak. Ramazan 1297 olmalı, 7. meclis; el-Aʻrâf 7/155, 10 varak. Ramazan 1302 olmalı, 4. meclis. İstanbul Ünv. Ktp., Türkçe Yazmalar, no 7323, 7324[94] 77. Ahmed Rüşdü Paşa v. 1315/1897, Terceme-i Hikmetü’l-beyân fî Sûreti’r-Rahmân, İstanbul 1305, Matbaa-i Ebu’z-Ziyâ, 77+2 sayfa. Müellif, daha önce aynı isimle Arapça olarak kaleme aldığı kitabını Türkçe’ye tercüme etmiştir.; Hakâyık-ı Kur’âniyye’den Bir Nebze; Tâ’yînü’l-vezâif fî hakki’l-müteşâbih[95]; Hall-i Mes’ele-i Tûfân.[96] 78. Muhammed Hakkî Efendi v. 1315/1897, Tıbbu’l-Kur’ân Hubbu’r-Rahmân; Tefhîmü’l-ihvân fî tecvîdi’l-Kur’ân. Bu iki eser Arapça olup bir mecmua içinde matbûdur.[97] 79. Anonim, Kur’ân Tahlilleri, Kazan 1897, 16 sayfa. 80. Sâlih Hüdâî v. 1317/1899, Eshelü’l-menâhic fî Sûreti’l-Meâric.[98] 81. Anonim, Kur’ân. Kelam-ı Şerif Tefsîri / Tefsîr-i Fevâid, 2 cilt, 378+480, Kazan, 1899/1900. 82. Mehmed Fevzî Efendi 1242-1318/1826-1900, Tefricü’l-kalak fî tefsîri sûreti’l-Felak İstanbul 1285, Arapça, 102 sayfa. Mev’iza tarzında bir tefsîrdir, işârî yönü de vardır; Kudsiyyü’l-ferah fî tefsîri Elemneşrah İstanbul ts., Arapça, 51 s. 1297 senesi Ramazan’ında Kudüs-i Şerîf’te Mescid-i Aksâ’da halka verdiği vaazlardan teşekkül ediyor; Kudsiyyü’l-irfân fî tefsîri sûreti’n-Necm mine’l-Kur’ân İstanbul Şirket-i Sahafiyye-i Osmaniye Matbaası, 1304, Arapça, 140 s. Kudüs’te Kadı olarak bulunuşunun ikinci yılında 1298 yine Ramazan ayında, önce vaaz olarak halka anlatılan bu sûre tefsîri, daha sonra kitap hâlinde neşredilmiştir; Tesyirü’l-fülk fî tefsîri sûreti’l-Mülk İstanbul 1307, Arapça, 104 s.; Mesiru’l-halâs fî tefsîri sûreti’l-İhlâs İstanbul 1309, Arapça, 69 s.; el-Havassü’n-nâfia fî tefsîri sûreti’l-Vâkı’a İstanbul 1313, Türkçe, 19 s. Marmara Ü. İlahiyat Fakültesi Ktp., Öğüt, no 1099; Risâle-i Rûhu’s-Salâh İstanbul Karnik Matbaası, 1302, Türkçe, 24 s. Namazda okunan âyet, tehlil, tesbih ve duaların anlamları bilinmedikçe namazın hakikatine ermenin mümkün olmayacağını söyleyerek bunların meallerini verir. Marmara Ü. İlahiyat Fakültesi Ktp., Hakses, no 640.[99] 83. İçelli Ermenekli Aynîzâde Muhammed Aynî Efendi v. 12 Receb 1318, Huzur Dersi Takrirleri et-Tevbe 9/52, 12 varak. 19 Ramazan 1315, 6. meclis. İstanbul Ünv. Ktp., Türkçe Yazmalar, no 7325[100] 84. İstanbûlî Muhammed Eşref Efendi 2 Ramazan 1318, Huzur Dersi Takrirleri et-Tevbe 9/47, 9 varak, Arapça-Türkçe. Ramazan 1315, 3. meclis. İstanbul Ünv. Ktp., Türkçe Yazmalar, no 7311[101] 85. Osman Nûri bin Ömer el-Çorumî ?, Ziyâu’l-bedr fî tefsîri Sûreti’l-Kadr, İstanbul 1319. 86. Mehmed Nûrî Efendi 1268/1851-1319/1901, Kutbu’r-rehâ fî tefsîri sûreti ve’d-Duhâ, yazma.[102] 87. Hamid Efendi Harputî el-Hâc Abdülhamid Hamdi Efendi v. 1320/1902, Tabsıratü’l-hak ale’l-’ayân fî hurmeti’l-isti’câr alâ kırâati’l-Kur’ân. Matbu değildir.[103] 88. Refî Efendi Yanyavî v. 1320/1902, Âyât ve Ehâdîs-i Erbaîn Tercemesi.[104] 89. Yanyalı Hacı Ömer Lûtfî Efendi v. 1320 civârı, Huzur Dersi Takrirleri el-Aʻrâf 7/31, 6 varak, Ramazan 1293; el-Aʻrâf 7/35, 15 varak, Ramazan 1294, 2. meclis[105]; el-Aʻrâf 7/50, 26 varak, Ramazan 1295, 2. meclis; el-Aʻrâf 7/65-67, 45 varak, Ramazan 1296, 2. meclis; el-Aʻrâf 7/78-79, 13 varak, Ramazan 1297, 2. meclis olmalı. İstanbul Ünv. Ktp., Türkçe Yazmalar, no 7330, 7320[106] Bu dört ders kitap hâline getirilmiştir Hacı Ömer Efendi Yanyalı, Mecmuatü’d-Dürûs, müst. Feyzullah, Medine, Yazma, 1313, 56 vr., Arapça Süleymaniye Kütüphanesi., Tırnovalı, 262; Yanyalı Ömer Lütfi Efendi, Huzur Dersleri, Yazma, 1880, 12 c., 54 vr., Türkçe Topkapı Sarayı, III. Ahmed kitaplığı, 3525. 90. Anonim, Hâmishi Tefsîr, İstanbul 1320, Bahriye matbaası, 616+5 sayfa. 91. Mustafâ Efendî ?, Terceme-i Tefsîr-i Sûre-i Kevser, telif tarihi 1321/1903, varak 86-89a, 21 satır. Fedâî Abdurrahim b. Ali’nin eserine tercümedir.[107] 92. Ali Rızâ Bey v. 1321/1903, Sırrı Sûreti’l-İhlâs Arapça[108]; İʻcâz-ı Kur’ân’dan Bir Nebze, 1318.[109] 93. Süleyman Sırrı Efendi 1240/1824-1321/1903, Dört sene devam eden Huzur Dersleri mukarrirliği esnâsında Sultan Abdülaziz Hân’ın iradesiyle Kâdî Beydâvî Tefsîri’nden takrir edilen âyetlerin tefsirlerini müstakillen Türkçe olarak cem, tertib ve telif ederek Sultan’a arz ve takdim etmiştir.[110] 94. Gümülcineli Hasan Hilmi Efendi 1251-1321, Huzur Dersi Takrirleri et-Tevbe 9/53, 13 varak. Ramazan 1315, 7. meclis olmalı. İstanbul Ünv. Ktp., Türkçe Yazmalar, no 7332[111] 95. Yahya Hilmi b. Hüseyin Kastamonî 1321’den sonra Mısbâhu’l-ihvân li-taharriyat-ı âyi’l-Kur’ân, İstanbul 1322, Mahmud Bey matbaası, 319 sayfa. Mu’cemü’l-müfehres türü bir eser. 96. Hüseyin Rızâ Paşa v. 1322/1904, Şezerâtü’l-beyân fî tercümeti müfredatü’l-Kur’ân. İtmâmına ömrü vefâ etmemiştir. Matbu değil.[112] 97. Yakub Han Kaşgarî, v. 1325/1907, Tefsîr-i Kur’ân.[113] 98. Şeyhu’l-İslam Muhammed Hasan Şekevî 1907-1908 senelerinde Zakafkasya bölgesinde Şeyhülislam idi, Kitabu’l-beyân fî tefsîri’l-Kur’ân, 2 cild. 492+538, 1. baskı 1324/1907; 2. baskı, Tiflis 1326, “Gayret” Matbaası; 3. baskı, Tebriz 1399/1979. Şekevî, eserinde bir ciltlik Tefsîr-i Kur’ân-ı Şerîf isimli bir eserden bahsetmekte ve onun mu’cizeleri aklîleştiren îzâhlarını tenkîd etmektedir. 99. Şeyhü’l-İslâm b. Esedullah el-Humeydî ?, el-İtkan fî Tercümeti’l-Kur’ân, Kazan 1907, Matbaai Kırımiyye, 2 cilt. 100. Yusuf Ziyâüddin Efendi 1277/1861-1325’ten sonra, ed-Delâilü’l-muhkeme fî kırâeti Saddı’l-muʻceme ve Tâi’l-mühmele, İlm-i Kırâat ve Edâ’ya dâir Arapça bir risâle.; Hayru’l-kelâm fî kırâeti’n-Nebiyyi Aleyhisselâm, Arapça bir risâle; Tecvîd-i Kebîr, Cezerî ve Şâtıbî’den cem ve tercüme edilmiş.[114] 101. Tosyavî İsmâil Zühdü Efendi 1326’dan sonra, Huzur Dersi Takrirleri et-Tevbe 9/54, 4 varak. Ramazan 1315 olmalı, 8. meclis. İstanbul Ünv. Ktp., Türkçe Yazmalar, no 7321[115] 102. Sinoplu Hâfız Ebû Bekir Lûtfî Efendi 1326’dan sonra, Huzur Dersi Takrirleri el-Aʻrâf 7/172 [Ahd ü Mîsâk Risâlesi], 13 varak. Ramazan 1304. İstanbul Ünv. Ktp., Türkçe Yazmalar, no 7334[116] 103. Sâlih Kâmil Efendi 1259/1843-1326’da tekaüde sevk olundu, Mecmau Hazâini’l-ğufrân alâ esâsi’l-Kur’ân, Arapça Fâtiha tefsiri.[117] 104. Ali Yekta Efendi v. 1327, 1326-1327 senesinde Huzur Dersleri’nde muhatap olarak bulunmuştur. Muhammed Es’ad Erbilî Hazretleri’nin hulefâsındandır., Sûre-i Rahmân Tefsîri yazma; Sûretü’l-Beled Tefsîri yazma.[118] 105. Muammer Saraczâde ?, Cevâhiru’l-irfân fî hazâini’l-Kur’ân, Dersaadet Ahmed Saki Bey Matbaası, 1327, 32 s., 21 cm. 106. Muhammed Burhâneddîn 1280/1864-1328/1910, el-Burhânü’l-münîr fî mâ câe ani’l-ulemâi fî sûreti ve’d-duhâ fi’t-tefsîr, yazma.[119] 107. el-Hâc Muhammed Emîn Geredevî 1246-1328/1830-1910, Cevâhiru’l-Fâtihati’ş-Şerîfe, Dersaâdet 1329, Kanâat Matbaası, 30 sayfa, Türkçe. Müellif, mü’minin, îmânını kemâle erdirebilmek için bilmesi zarûrî olan esasları Fâtiha sûresinden çıkarıp maddeler hâlinde sıralamıştır. Sık sık tekrarlanması ve kolay ezberlenebilmesi için de eserini mücmelen cem etmiştir.[120] 108. Şeyh Hulûsi Efendizâde Abdülkâdir Râşid Efendi 1260-1328, Huzur Dersi Takrirleri et-Tevbe 9/50-51, 11 varak. Ramazan 1315, 5. meclis. İstanbul Ünv. Ktp., Türkçe Yazmalar, no 7318[121] 109. Şeyh Şuayb Şerefeddîn Efendi 1258/1842-1329/1911, Îzâhu’l-merâm fî meziyyeti’l-kelâm yâhûd Şerhu’n-noktati ve’l-kalem yy. ts., 64 s. Osmanlıca, Millet Ktp., Ali Emiri-Şer’iyye, no 1405. Bu eserin hakîkî mevzûu, نٓ وَالْقَلَمِ وَمَا يَسْطُرُونَ “Nûn. Kaleme ve yazdıklarına yemîn olsun ki!”[122] âyet-i kerîmesinin tefsîr-i bâtınisidir.[123] 110. Gümülcineli Ahmed Âsım Efendi 1252-1329[124], Huzur Dersi Takrirleri el-A’râf 7/14-16, 28, 40-41, 70-71, 96, 109-114, 132-133, 143, 150, 176-178, 189, 205-206; el-Enfâl 8/18-20, 30-31, 41, 52, 70; et-Tevbe 9/6, 19, 32-33, 55-57, 68-69, 84, 97-98, 113-114; Yûnus 10/1-2, 32-34, 53-56[125] 111. Nûman b. Emir b. Osman Molla ?, Tefsir-i Nûmânî Tefsir-i Kur’an-ı Kerim, Kazan 1911, 390 sayfa; Helsinki 1959. 112. Manastırlı İsmâil Hakkı 1263/1846-1330/1912, Tefsîr-i Sûre-i Yâ-Sîn, İstanbul 1316, Mekteb-i Şâhâne Destgahı, 110 sayfa. Müellif, Mekteb-i Mülkiye-i Şahane’de tefsîr müderrisi olduğu devirde bu eserini ders kitabı olarak hazırlamış veya sene sonunda ders notlarından tanzim edilerek bir sonraki sene okutulmak üzere hazırlanmıştır. Kitabın kapağında “Mekteb-i Mülkiye-i Şâhâne talebesine mahsus ve matbu’ı mahduttur.” notu bulunmaktadır.[126]; Tefsîr-i Sûre-i Fâtiha, İsmail Hakkı Manâstırlı’nın Fatiha Sûresi ve vaazlarında anlattığı veya makale olarak yazdığı diğer müteferrik âyetlerin tefsîrleri Sırat-ı Müstakim[127] dergisinde neşredilmiştir.; Şerhü’s-sadr ve fedâilü Leyleti’l-Kadr, İstanbul 1324, Türkçe, matbu.; Fusûlü’t-teysîr, Tefsir usûlüne dâir.[128] 113. Maksud Efendi v. 1330/1912, Letâifü’t-te’vîl alâ Envâri’t-Tenzîl Âl-i İmrân sûresine kadar.[129] 114. Hüseyin Avni ?, İ’câz-ı Kur’ân ve Hakikat-ı İslâm, İstanbul Hukuk Matbaası, 1330, 48 s., 20 cm. 115. Mehmed Zekâî bin Mehmed el-Muğlavî 1266/1851-1330/1912, Hediyyetü’l-eslâf fî tefsîri Sûreti Kâf, yazma.[130] 116. Mehmed Efendi 1299/1883-1330’dan sonra, Çelebizâde Mehmed Kemâleddin diye de bilinir, Matbu olmaya bazı eserleri yanında Beydâvî üzerine şerhi vardır.[131] 117. Şükrü Paşa v. 1331/1912, Tefsîru sûreti’l-Fâtiha Yedi aded enfüsî Fâtiha tefsîrini bir araya getirmiştir.[132] 118. Mustafa el-Vâiz 1263-1331/1847-1913, Tefsîru müfredâti’l-Kur’ân. Eser Petersburg’da bulunmaktadır.; Bülûğu’n-nîl fi’l-kelâmi alâ âyeti “Ve etimmu’s-sıyâme ile’l-leyl”.[133] 119. İstanbullu Hacı Muhammed Hayri 1299-?, Tefsir-i Sûre-i Yûnus, İstanbul 1331/1915, 492 sayfa, Türkçe, matbû.[134] Ekseriyen Tefsir-i Medarik’ten takrir edilmiştir. Sonunda 16 sayfa Nisa-i Mükerremât risalesi vardır. 120. Cemâlüddîn el-Kâsımî 1283-1332, Mehâsinü’t-te’vîl; Şerhu’l-Meydâniyye fi’t-tecvîd.[135] 121. Hoca-zâde Ahmed Hilmi v. 1914, Ravzatü’l-kurrâ ve Târîh-i Kur’ân-ı Kerîm. Cerîde-i Sûfiyye’nin 62-67 numaralı sayılarında tefrika edilmiş, daha sonra lâtin harfleriyle neşredilmiştir İstanbul Türk Neşriyat Yurdu, 1959, 54 sayfa.[136] 122. Süleyman Vehbî Efendi 1263-1332, Hadâiku takrîbi’l-Kur’ân bi usûli’s-suveri ve’l-işârât, mahtût; Risâletü fi’r-Raât Fevâidü’l-Kırâat, mahtût; Rüküât-ı Kur’âniye, mahtût; Risâle-i Râiye, matbu.[137] 123. Mehmed Hamdi Efendi 1248-1332, Fâtihatü’r-Rahmân. Fâtiha ve Rahmân sûrelerinin önce toplu olarak, sonra da açıkça meziyetlerini beyan eder. Eserleri 1314’te basılmaya başlamıştır.[138] 124. Ubeydullah Efgani ?, Kavm-i Cedid’de Salavat Bahsine Mu’teriz Olanlara Kur’an-ı Azimü’ş-Şân’ın İnzâr ve İhtârı, İstanbul Şems Matbaası, 1332, 14 s., 16 cm. 125. Ali Haydar b. Hasan Fehmi v. 1333, Risâle fî tahkîki kavlihi Teâlâ Ve alleme Âdemel’-esmâe, yy., ts., 83-84 s. Arapça, Millet Ktp., Ali Emiri Arabi, no 3555. 126. Âgah İbrahim Paşa v. 1334/1916, el-Ikdü’l-Cemîl fî Müteşâbihi’t-Tenzîl, Mekke-i Mükerreme, 1311.[139] 127. Ahmed Remzi Efendi 1287-1335’ten sonra, İrşâdü’l-kârî fî meyâni’l-kâi’l-cârî, tecvide dâir gayr-i matbu.[140] 128. Mehmed Efendi 1268/1851 – Rûmî 1335’ten sonra, Mir’âtü’t-Tecvîd ve Reddü’l-Muʻtezile isimli iki risâle telif etmiştir.[141] 129. Nûh Efendi 1280-1335’ten sonra, Dedesi Hacı Torun Efendi’nin İşârât-ı Kur’âniye isimli eseri ikmâl üzere Rumuzât-ı Furkâniye isimli bir risâle telif etmiştir. Matbu değildir.[142] 130. Bereket-zâde İsmâil Hakkı v. 1267-1336/1851-1918, Envâr-ı Kur’ân, İstanbul 1331. Bakara 142’ye kadar tefsîr. Daha evvel Sırât-ı Müstakîm ve Kelime-i Tayyibe dergilerinde tefrika edildi.; Necâib-i Kur’âniye, İstanbul 1331, 441 sayfa. Daha evvel Sırât-ı Müstakîm’de tefrika edildi. Sırat-ı Müstakim [1324], 1/2, 23-26; 1/3, 38-40; 1/4, 54-55; 1/6, 85-88; 1/7, 98; 1/8, 114-116; 1/9, 131-133; 1/10, 148-149; 1/12, 178-179; 1/13, 194-196; 1/14, 211, 212; 1/15, 227-228; 1/20, 307-309; 1/21, 321-323; II/27, 3-6; II/28, 18-20; II/37, 163-165; II/33, 98-100. 131. Eğinli Muhammed Hulûsi Efendi 1262-1336, Âyât-ı Kur’âniye’den Bazı Nasihatler, mahtût; Havâs-ı Süver-i Furkâniyye, mahtût; Huzur Dersleri’nde tesbit ettiği notlar. Muhataplığı esnâsında takrir olunan âyetlerin tefsir ve îzâhını hâvî sual ve cevabı muhtevi el yazıları İstiâze, el-Enfâl 8/11-13, 30, 40, 50-51, 66; et-Tevbe 9/1-2, 11-12, 25-26, 36, 47, 58-59, 70-71, 85-87, 99-101, 115-117; Yûnus 10/1-2, 16-18, 32-33, 53-56, 71-74, 93-95; Hûd 11/1-4, 20-24, 41-43, 66-68, 87-90, 116-119; Yûsuf 12/21[143] 132. Mehmed Şükrü Efendi v. 1336, Umdetü’n-nesâyıh, İstanbul 1292. Muteber tefsirlere istinaden telif edilmiş Kâf Sûresi tefsiridir.[144] 133. Ömer Ziyâüddîn Dağistanî 1266/1851-1337, et-Teshîlâtü’l-atıre fi’l-kırââti’l-aşere, yy. 1304, 100 s. Süleymaniye Ktp., Hasib Efendi, no 7.; Âdâbu’l-Kur’ân, İstanbul Matbaa-i Osmaniye, 1326, 31 s. 20 cm.; Tecvîd-i Umûmî, 1293’te Meşîhat’a takdim ettiği bu eserle takdire mazhar olarak taşra ruûsuna nâil olmuştur.[145] 134. Gazi Ahmed Muhtar Paşa v. 1337, Serâiru’l-Kur’ân fî tekvîni ve ifnâi ve iâdeti’l-ekvân, İstanbul 1336, Türkçe, 87 sayfa. Bir nüshası Süleymaniye Ktp., İzmirli İ. Hakkı, no 166/2’de mevcuttur.[146] 135. Tâhir el-Cezâirî 1268-1338, Tefsîru’l-Kur’ân, Yazma büyük bir eserdir.[147] 136. Tikveşli el-Hâc Hâfız Yûsuf Ziyâeddin Efendi 15 Şaban 1245/1829 – 22 Safer 1339/1921, “Reîsü’l-ulemâ” diye bilinir. Pek çok âlim yetiştirmiştir. Ahmed Ziyâeddin Gümüşhânevî’ye intisâb etmiştir.[148] 1282’de Huzur Dersleri’ne muhâtab tayin edilmiş, 1291’de mukarrirliğe yükselmiştir. 1326’ya kadar uzun seneler “Huzur Dersleri” mukarrirliğinde bulunmuştur., Huzur Dersi Takrirleri el-A’râf 7/68-69, 9 varak, Ramazan 1296, 3. meclis; el-A’râf 7/152-153; el-Enfâl 8/72; et-Tevbe 9/44-46. İstanbul Ünv. Ktp., Türkçe Yazmalar, no 4167, 7333[149] 137. Cebbârzâde Ârif Bey 1244/1828-1339/1921, Kitâbu’l-hakâyık Tefsîr, fıkıh ve serâir-i Kur’âniyyeye dâir dört cildlik bir eserdir.[150] 138. Şeyhülislâm Mûsâ Kâzım Efendi 1275-1339, Safvetü’l-beyân fî tefsîri’l-Kur’ân İstanbul Matbaa-i Âmire, 1336. Bakara sûresinin 73. âyet-i kerîmesine kadar gelen Türkçe bir tefsîrdir. Yeri geldikçe tasavvufî mütâlaalar dercedilmiştir; Sûre-i İhlâs ve Alâk Tefsîri İstanbul 1334/1918, 16 s. Türkçe; Sûre-i En’âm’a kadar Türkçe bir tefsîr Müellif takrîr etmiş, Ahmed Midhat Efendi zabt ve tesbît etmiştir. Türkçe selis ifadeli bir tefsîr imiş ancak nerede olduğu bilinmiyor.[151] 139. Ömer Fuad bin Mustafa el-Kırîmî v. 1340/1921’den sonra, Tefsîru’l-âyet “Kul innemâ harrama Rabbiye’l-favâhişe…”, Türkçe. 29 R. Evvel 1340/1921 tarihinde İstanbul’da yazılmış, 142 s., 71 vr., 19 satır. Eser Aʻraf Sûresi’nin 33. âyetinin geniş bir tefsiridir. İlm-i Kelâm, Akâid, Tasavvuf, İlm-i Rûh, Hikmet, Tarih cihetinden tahlil edilmiştir. Müellif hattı olan tefsir, Dâru’l-Hilâfeti’l-Âliye Medrese-i Süleymaniye, Kelam ve Felsefe Şubesi son sınıf mezunuyet tezidir. Diyanet İşleri Başkanlığı Ktp., Yaz. D. no 669.[152] 140. Şeyh Muhammed Saîd Efendi 1277/1860-1340/1922. Nakşiyye-i Hâlidiyye’dendir. İstanbul Vâlide Câmii’nde Beydâvî Tefsîri’ni ezberden okutarak dersler vermiştir. İstanbul ulemâsı irfanına ve beyanına meftun olmuşlardır., el-Kavlü’l-celîl fî müşkilâti Envâri’t-Tenzîl. Beydâvî Tefsîri’ndeki müşkilât-ı hakâyıkı hall vâdîsinde yazılmıştır.[153] 141. Kastamonulu Ballıklızâde Şeyh Ahmed Mâhir Efendi 1860-1922, el-Fâtiha fî tefsîri’1-Fâtiha, Müellifin tefsir dersi notlarından ibaret olup basılmıştır, İstanbul 1331, İstanbul Hukuk Matbaası, 69 sayfa.; Mu’cizât-ı Kur’âniyye, Kita­bın birinci kısmı, müellifin 1324-1325 1908-1909 senelerinde gazetelerde neşredilmiş makalelerinden meydana gel­miş olup 1328’de İstanbul’da basılmıştır, 280 sayfadır. Aziz Demircioğlu’nun husûsî kütüp­hanesinde bulunan müellif hattıyla 278 sayfa olan ikinci kısmı ise henüz basılmamıştır.[154]; Tefsîru’l-Kur’ân, Şeyh Ahmed Mâhir Efendi, Meclis’te yaptığı bir konuşmada bu eserinden bahisle şöyle der “Maatteessüf bazı zevât da dine hizmet ediyoruz» diye tefsir yapıyor. Ben Türkçe tefsirleri gördüm. Onbeş seneden beri de tefsirle iştigal ediyorum. Bugün 19 cüz’ünü de yazdım; 11 cüz’ü kaldı. Benim bu tahkikatıma göre Mevâkib’de pekçok yanlışlar vardır…”[155] 142. İstanbûlî Muhammed Esʻad Efendi v. 1341/1922, Huzur Dersi Takrirleri Yûnus 10/47; el-Mülk 67/25; el-Aʻrâf 7/188, 8 varak. Ramazan 1323, 7. meclis. İstanbul Ünv. Ktp., Türkçe Yazmalar, no 7316[156] 143. Mehmed Halid ?, Kur’an Muallimi, İstanbul Matbaa-i Âmire, 1341, 68 s. Tecvid’e dâir. 144. Seyyid Süleyman el-Hüseyni ?, Zübdetü’l-Beyan fî Tefsiri’l-Kur’an Kur’ân-ı Kerim’in Tercüme ve Tefsiri, İstanbul Amedi Matbaası, 1340/1342. 16, 7 s. ; 22 cm. 1. cüz. 145. Ahmed Bahaeddîn Efendi 1289/1872-1342/1923, Ve’d-Duhâ’dan aşağı süver-i Kur’âniyye üzerine tefsîr Muhtelif tefsîrlerden derleyip telhis ederek kaleme almıştır.[157] 146. Çerkeşî Yûsuf Sıddîk bin Abdurrahman v. 1342/1923’den sonra, Tefsîru nûrin alâ nûr, yy. ts. İşârî ve dirayet ağırlıklı bir tefsirdir. Süleymaniye Ktp., Nuri Arlasez, no 194-221.[158] 147. Ahmed Nazmî Efendi 1342, Bursevî Tefsîri’nden Bakara, Yûsuf, Yâsîn, Nebe, Rahmân sûrelerini tercüme etmiştir. Ticâret yapmak, ağaç dikmek ve hayvan yetiştirmek gibi muhtelif mevzularda eserler vermiştir.[159] 148. Debreli Vildan Fâik Efendi 1269-1343/1853-1924, Tefsîr-i Sûre-i Kâf, matbû değil. Hacı Selim Ağa Ktp., Hüdai Efendi, no 129; el-Mevâizü’l-hisân fî mâ kurrire beyne yedeyi’s-sultân, Dersaâdet 1330, Matbaa-i Hayriye, 80 sayfa. Sultan Mehmed Reşâd devrinde Huzur Dersleri’nin yedinci­sine mukarrir olarak katılan Vildan Fâik Efendi, dört dersin takrir ve müzakere­lerini kitap haline getirmiştir.[160]; Âyet Tefsîri, mahtût Süleymaniye Ktp., Yazma Bağışlar, no 65; Risâle fî tefsiri kavlihi teâlâ “İnnallâhe ye’müru bi’l-adl…”, Hacı Selim Ağa Ktp., Hüdayi Efendi, no 125, 1b-8b[161]; Tavdîhu’l-mübhemât fî mâ verade fi’l-Kur’âni mine’l-kelimât, matbû değil. Hacı Selim Ağa Ktp., Hüdayi Efendi, no 125; Tebyînü’l-edevât fî mâ verade fi’l-Kur’âni mine’l-kelimât, Türkçe, 14 varak, matbû değil, Hacı Selim Ağa, Hüdayi Efendi, no 123; el-Mültekât fî usûli’t-tefsîr Arapça 34 varak, matbû değil, Hacı Selim Ağa, Hüdayi Efendi, no 126 149. Bursalı Mehmet Tahir v. 1343/1925, İlm-i tefsir ve müfredât-ı Kur’ân’a dâir malumât-ı icmâliye 1318, 33 vr., Türkçe[162]; Delîlü’t-tefâsîr İstanbul Hilâl Matbaası, 1324/1906, Türkçe. 150. Ahmed Hüsâmeddin Dağistânî v. 1925, es-Sohbetü’l-Melei’l-A’lâ fî tefsîri Abese ve tevellâ İstanbul 1328; Rûhu’l-hikem fî tefsîri kelimeti Meryem İzmir 1332; Huccetü’l-hucec fî tefsîri sûreti’l-Hac İzmir 1332; Burhânü’l-asfiyâ fî tefsîri sûreti’l-Enbiyâ İzmir 1332; Hikmetü’l-envâr fî tefsîri Kehfi’l-esrâr İzmir 1332; Nûru’l-esrâr fî tefsîri sûret-i Tâhâ İzmir 1332; Esrâr İstanbul 1339. Müellifin Vecîzetü’l-hurûf alâ menâtıkı’s-süver isimli Arapça eserinin Amme cüzüne âit bazı kısımlarının tercümesidir; Edvâru’l-âlem Müellifin evinde çıkan yangından kurtarılan Felâk ve Nâs sûrelerine âit kısımlardır. Müellifin oğlu Kâzım Öztürk tarafından Edvâr-ı Âlem’den Bazı Parçalar ismiyle neşredilmiştir; Mezâhiru’l-vücûd alâ menâbiri’ş-şühûd İstanbul 1340. Eserin ikinci cildi Kehf, İsrâ, Nebe’ ve Mülk sûrelerinin tefsîridir. Kâzım Öztürk tarafından günümüz Türkçesiyle, Kur’ân’ın 20. Asra Göre Anlamı ismiyle neşredilmiştir Ankara 1974, 1976; Mevâridü’t-Tenzîl fî tercemeti Kur’âni’l-Celîl Tefsîrdir.[163] 151. Bergamalı Ahmed Cevdet Efendi 1289-1344/1872-1926, Tefsîr Tarihi, 1927 tarihinde Ahmed Kâmil Matbaasında basılmıştır.; Tefsîr-i Şerîf, Dâru’l-Fünûn Matbaası 1340/1924, 160 sayfa.; Tefsîr-i sûre-i Hucurât, İstanbul 1341/1923, Dâru’l-fünûn matbaası. [Dâru’l-fünûn ilâhiyât ders notları], 64 sayfa.[164]; Sûretü’s-Saff Tefsîri, İstanbul 1341/1925, Dâru’l-fünûn matbaası, 16 sayfa.; Tavzîh-i Müteşâbihât, Bir kısmı Mihrâb Mecmuası’nda ibaresi tasarruf edilerek dercedilmiş ise de müellif tasarrufa râzı olmadığından nâtamam kalmıştır.[165] 152. Midhat Behari ?, Rûh-i Kur’ân’dan Bir Sahife-i Nûr, İstanbul Ma’rifet Matbaası, 1926, 40 s., 24 cm. 153. Şeyh Muhammed Elif Efendi v. 1345/1927, ed-Dürru’l-mensûr fî hızâneti esrâri’n-Nûr, Arapça tefsîr.; en-Nûru’l-furkân fî lügati’l-Furkân.[166] 154. Ahmed Münib Efendi 1275-?, Kavâidü’l-Kur’ân, mahtût; Terceme-i İhlâs-ı Şerîf, mahtût; Hasâisu İhlâs-ı Şerîf, mahtût; Yâdigâr-ı Tuhfetü’l-Furkân, mahtût.[167] 155. Osman-zâde Hüseyin Vassâf, 1289/1872-1348/1929, Esrâr-ı Kur’âniyeden Bir Nebze -Rûhu’l-beyân’dan Yâsîn-i Şerîf Tecümesi- Ahmed Nazmî Efendi ile birlikte. Telif 1320, 380 vr. Türkçe. Süleymaniye Ktp., Yazma Bağışlar, no 2312[168]; Güldeste-i Hakîkat Rûhu’l-beyân’dan iki cüzün tercümesi. Ahmed Nazmî Efendi ile birlikte.[169] 156. Muhammed Es’ad Erbilî, 1847-1931, Nakşî-Hâlidî ve Kâdirî meşâyıhındandır., Fâtiha-i şerîfe tercümesi İstanbul Mahmud Bey Matbaası, 1327/1911, 8 s. Ayrıca Risâle-i Es’adiyye ile birlikte İstanbul’da 1986 senesinde sadeleştirilerek neşredilmiştir[170]; Risâle-i Es’adiyye ve Mektûbât isimli eserlerinde de pek çok âyet-i kerimeyi tefsîr etmiştir. Es’ad Efendi Hazretleri, hemen her mektubunda mutlaka bir veya birkaç âyet-i kerimeyi îzâh etmiştir. Meselâ 4, 5 ve 97. mektublarda Hadîd Sûresi hakkında bazı îzahlar yapıp faziletinden bahsederek tefsîrinin genişçe mütâlaa edilmesini tavsiye eder. Muhammed Es’ad Efendi’nin Fâtiha tefsiri, diğer eserlerindeki âyet tefsîrleri ve değerlendirmeleriyle alâkalı geniş bir çalışma yapılmıştır.[171] 157. Süleyman Sırrı Efendi 1855-1931, Esbâbü’l-felâh, Tefsîre dâir Arapça bir eser.[172] 158. Hüseyin Kâzım Kadri 1870-1934, Nûru’l-beyân, Matbaa-i Âmire 1340, Kur’ân-ı Kerîm tercümesi.; Tefsîr-i Sûre-i Mülk, mealin sonunda neşredilmiştir.[173] 159. Mehmed Âkif Ersoy 1290/1873-1936, Asr Sûre-i Celîlesinin Tefsîri, Muhammed Abduh’tan tercüme.; Sebîlürreşâd’daki tefsir yazıları. Bu yazıları şu eserde toplu olarak bulmak mümkün Abdülkerim Abdülkadiroğlu, Mehmed Âkif’in Kur’ân-ı Kerîm’i Tefsîri, Ankara 1992; Kur’ân Meali Mütercimin vasiyeti üzerine yakılan mealin, daha önce kopya edilen ilk on cüzü 2012 senesinde İstanbul’da Recep Şentürk ve A. Cüneyd Köksal tarafından neşredilmiştir. 160. Milaslı İsmail Hakkı 1870-1938, Kur’ân Tercüme Edilebilir mi?; Fâtiha Tercüme ve Tefsîri, Bu iki eser 1335’te Hukuk Matbaası’nda tab edilmiştir.[174] 161. Serbest-zâde Ahmed Hamdi 1864-1939, Tercümân-ı Kur’ân Tefsîru Kâdî Beydâvî. Beydâvî tefsirinin şerh ve tercümesi mahiyetinde yedi ciltten oluşan ve oğlu Süreyya Serbest’in husûsî kütüphanesinde yazma ha­linde bulunan bu eserin ilk üç cildi En’âm sûresinin sonuna kadar temize çekilmiş, diğer ciltleri ise müsvedde ha­lindedir. Eserin sonunda müellifin oto­biyografisi de yer almaktadır.[175] 162. Hoca Râsim Efendi 1880-1939, Kur’ân-ı Kerîm’in Türkçe Tercümesi, matbu değil.[176] 163. Mîr Muhammed Kerîm Necel el-Hâc Mîr Ca’fer el-Alevî el-Hüseynî el-Mûsevî el-Bâküvî 1853-1939, Keşfu’l-Hakâik an nüketi’l-âyâti ve’d-dekâik, Türk Azarbaycan dilinde, 3 cilt, Bakü 1322/1904. İkinci baskısı Tebriz 1373. 164. Süleyman Tevfik el-Hüseyni v. 1939, Tafsîlu’l-Beyân fî Tefsîri’l-Kur’ân, İstanbul 1325. Matbaa-i Âmire; Tercüme-i Şerîfe Türkçe Kur’ân-ı Kerîm Mülahhas Tafsîlü’l-Beyân, İstanbul 1344/1926. 165. Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır, 1878-1942, Hak Dîni Kur’ân Dili – Yeni Mealli Türkçe Tefsir, İstanbul 1935-1939. 166. Muğlalı Ali Rızâ Efendi 1277/1861-1943, 1334/1915 senesinde Huzur Dersleri’ne mukarrir olarak iştirak etmiş ve bu vazîfesine üç sene devam etmiştir., Takrîru’l-beyyinât fî tefsîri sitti mine’l-âyât, Arapça, mahtut; Tahrîru’l-kavli’l-enfa’ fî tefsîri’l-âyâti’l-erba’, Arapça, mahtut.[177] 167. Tavaslı Hâfız Hasan Efendi 1281/1864-1945, Cem’u âyâti’l-müteşâbihât elif-bâiyyen, yazma.[178] 168. Şerafeddin v. 1367/1947, Tarih-i Kur’ân-ı Kerim, İstanbul Kader Matbaası, 1331, 45 s. 169. Konyalı Mehmed Vehbî Efendi v. 1949, Hülâsatü’l-Beyân, İstanbul, 1339-1341; Ahkâm-ı Kur’âniye, İstanbul 1922. 170. Ahmed Nazmi Türe 1876-1950, Mecmuatü’t-tefâsir, Arapça-Türkçe, muhtelif tefsirlerden nakiller yapılmış. İstanbul Büyük Şehir Belediyesi Kitaplığı, Osman N. Ergin Yazmaları, no 66-22 ile 66-31 arası[179] 171. Ahmed Hamdi Akseki 1887-1951, Ve’l-Asr Sûresi Tefsîri, İstanbul 1346/1928. Daha sonra Ertuğrul Özalp tarafından sadeleştirilerek neşredilmiştir. 172. Tâhiru’l-Mevlevî 1284/1877-1951, Tercüme-i Tefsîr-i Hüseynî Hüseyin Vâiz-i Sebzevârî’nin tefsîrinin Bakara sûresi sonlarına kadar tercümesi; Mahfil dergisindeki tefsîr yazıları.[180] Kendi neşrettiği bu aylık edebî dergide yazdığı makâlelerin birinin başlığı şöyledir “Kur’ân-ı Kerîm’in İlk Nâzil Olan Âyetleri”, Mahfil, cilt I, sayı 5, İstanbul 1339/1920, s. 74-75.[181] 173. Manisalızâde Mustafa Şevket Efendi Şevket Molla 1295/1877-1951, Fâtiha ve diğer bazı sûrelerin tercümeleri; Kâdî Beydâvî ile Ebu’s-Suûd arasında bir mukâyese.[182] 174. Mustafa Sabri Efendi 1286/1869-1373/1954, Şeyhülislam, Mes’eletü Tercemeti’l-Kur’ân, Kahi­re 1932. Namazda Kur’an’ın Türkçe mealinin okunması teşebbüslerini savu­nanlara karşı bir reddiye olan eseri Süleyman Çelik Kur’an Tercü­mesi Meselesi adıyla Türkçe’ye tercüme etmiştir İstanbul 1993. 175. Kâmil Miras 1291/1874-1957, Kur’ân ve Tefsîr Tarihi; Kur’ân’ın Cemʻi[183] 176. Mehmed Efendi 1299/1883-?, Hâşiye alâ tefsîri’l-Beydâvî, yazma.[184] 177. Ömer Nasûhi Bilmen v. 1971, Kur’ân-ı Kerîm’in Türkçe Meal-i Âlîsi ve Tesiri, İstanbul, 1963-1966. 178. Haşımzâde Ahmed İsrafiloğlu 1896-1979, Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm, 4 cilt. Azerbaycan dilinde, yazma hâlinde.[185] 179. Mahmûd Sâmi Ramazanoğlu 1892-1984, Nakşbendî ve Kâdirî meşâyıhındandır. Muhammed Es’ad Erbilî Hazretleri’nin Kelâmî Dergâhı’nda terbiye görmüş ve icâzet almıştır., Fatiha Sûresi Tefsiri İstanbul Erkam Yay., 1987; Bakara Sûresi Tefsiri İstanbul Erkam Yay., 1985; Uhud Gazvesi İstanbul Erkam Yay., 1982. İlgili âyetlerin tefsiri; Bedir Gazvesi ve Enfal Sûresi Tefsiri İstanbul Erkam Yay., ts.; Tebük Gazvesi İstanbul Erkam Yay., 1981. Tevbe Sûresi tefsiri; Yûnus ve Hûd Sûreleri Tefsiri İstanbul Erkam Yay., 1983; Hazreti Yusuf aleyhisselam İstanbul Erkam Yay., 1980. Yûsuf Sûresi tefsiri; Hazreti İbrahim aleyhisselam İstanbul Erkam Yay., ts. Hz. İbrahim ile alâkalı âyetlerin tefsiri. 180. Mahmud bin Seyyid Tırazî ?, Kur’ân-ı Kerîm mütercem ve muhaşşâ bi’l-lugati’t-Türkistâniye, Katar, ts.[186] B. DAHA ÖNCE TELİF EDİLİP TANZİMAT DEVRİNDE NEŞREDİLEN ESERLER 1. Molla Fenârî v. 834/1431, Aynu’l-a’yân, İstanbul 1326/1908, 376 sayfa; Bahsün fi’n-nâsih ve’l-mensûh min tefsîri’l-Fâtiha.[187] 2. İbn-i Arapşah, Şihab Ahmed b. Muhammed el-Hanefî v. 854/1451, Nebe’ Tefsîri Tercümesi, 72 sayfa, Dersaadet, 1317/1899, Cemal Efendi Matbaası. Ebü’l-Leys Semerkandi’nin v. 373/983 Tefsîr-i Cüz’i Nebe’ isimli eserinin tercümesidir.[188] 3. İbn-i Kemâl v. 940/1534, Tefsîru’l-Fâtiha, İstanbul 1316, İkdam Matbaası. Tercümesi Manastırlı Davud Paşa, Din-i İslam Hediyesi, İzmir 1326-1328/1911-1912, 36 sayfa; Tefsîru’l-Fecr, İstanbul 1316, İkdam Matbaası[189]; Tefsiru sûrati’l-Mülk, nşr. Hasan Ziyaeddin Itr, Beyrut 1986. Nebe’, Nâziât, Târık ve Asr sûrelerinin yazmaları mevcuttur. 4. Galatalı Muhammed b. İbrahim v. 1005/1596, Kıssa-i Zîbâ tercüme-i Yusuf u Züleyhâ aleyhissalatü ve’s-selâm benamı Ahsenü’l-Kasas, İstanbul 1293, Şevki Efendi Matbaası. 315 sayfa. Te’lif tarihi 994/1585. Ktp. Üsküdarlı, no 131’de bir nüshası mevcuttur. Bu eser, bazı listelerde Sûre-i Yûsuf Tefsîri” şeklinde zikredilir.; Hûd ve İbrahim Sûreleri Tefsîri.[190] 5. Okçuzâde Mehmed Şâhî, v. 1039/1629, Nazmü’l-Mübîn fi’l-âyâti’l-erbaîn, Kostantiniyye, 1311, Matbaa-i Âmire, haz. Hâfız Refî’, Türkçe, manzum, 8 sayfa.[191] 6. Vardarî Mahmud b. Mustafa v. 1055/1645, Tertîb-i zîbâ fî beyâni ta’dâdi’l-âyât, İstanbul, 1284. 132 sayfa. Tefsîr, hadis, tarih ve diğer kitaplarda yeri geldikçe zikrolunan âyet-i kerimelerin Kur’ân-ı Kerim’de hangi sûrenin kaçıncı âyeti olduğunu kolayca bulmaya yardımcı olmak için tertîb edilmiştir. Alfabatiktir. 132. sayfadan 143. sayfaya kadar Kur’ân’ın sûre, âyet, kelime ve harflerinin adedini bildiren Arapça bir bölüm vardır. Burada sûrelerin Mekkî veya Medenî oldukları bildirilmiş, istisnâ olan âyetler gösterilmiştir. Bu bölümün kenarında el yazısıyla “Envâru’l-Aşıkîn’den ahzolunmuştur” ibaresi yer almaktadır.[192] 7. Şehsuvaroğlu Ali Şeyhî, Riyâdu’l-ğufrân, İstanbul 1313, Süleyman Sakıp Efendi Matbaası, 86 sayfa. Telif tarihi 1058. Türkçe, manzum Yâ-Sîn Sûresi tefsîri.[193] 8. Ayntâbî Muhammed bin Hamza v. 1111/1699, Terceme-i Tefsîr-i Tibyân 4 cilt, Kahire, H. 1257/1841-1842. Tercüme tarihi 1110/ 1698. Bu tefsîr, Hıdr b. Abdurrahman el-Ezdî’nin v. 773 et-Tibyân fî tefsîri’l-Kur’ân isimli Arapça tefsîri esas alınarak hazırlanmıştır. Arapça aslının telif tarihi H. 773’tür.[194]; Hâşiye alâ Beydâvî Zâriyât Sûresi’nden Nâs’ın âhirine kadar.[195] 9. Ahmed Salih b. Abdullah Ğurab-zâde en-Nâsıh el-Bağdadî ?, Zübedü’l-âsâr el-Mevâhib ve’l-Envâr, 2 cilt, İstanbul, 1290/1875-1877. Telif tarihi 1096/1684. Müellif, diğer kaynakların yanında en çok Beyzâvî’nin Envârü’t-Tenzil’inden ve Kâşifi’nin Mevâhibül-ledünniyye’sinden istifade ettiğinden dolayı eserinin ismini bu iki tefsîrden birer kelime alarak koymuştur. 10. İsmail Ankaravî v. 1402/1632, Fatiha tefsiri Fütûhât-ı Ayniyye, 1037/1627 târihinde Türkçe olarak telif edilmiş İşârî bir tefsir. 220 sayfa, İstanbul 1328/1910 Matbaa-i Ahmed Kamil[196]; Misbâhü’l-esrâr, Nûr sûresi 35. âyetin tefsîri. 11. Yakub b. Mustafa el-Afvî el-Celvetî v. 1149/1736, Netîcetü’t-tefâsîr fî Sûret-i Yûsuf. Müellif Arapça bir tefsîr yazmış ve bunu sayfanın ortasına yerleştirerek kenarlara da yine Arapça olarak haşiye yazmıştır. Sayfanın ortasındaki çerçevenin içinde bulunan Arapça tefsîrin yanında Türkçe tefsîrî tercümeler yer almaktadır. Bunlar Tibyân tefsîrinden alınmıştır. Mustafa Celvetî, Arapça tefsîrlerden birçok nakillerde bulunduktan sonra tercüme başlığı altında Tibyân’dan nakillerde bulunmakta ve sûreyi baştan sonuna kadar eksiksiz olarak Türkçe tefsîr de takip etmektedir. Eser, 1133 senesi Muharrem ayında nihayete ermiştir. 3+116 sayfadır. 1266/1849, 1279/1862 ve 1318/1900 tarihlerinde tab edilmiştir.[197] 12. Kazabâdî, Ebu’n-Naki Ahmed bin Mehmed bin İshak v. 1163/1749, Hâşiye alâ tefsîri Sûreti’l-Fâtiha min Envâri’t-Tenzîl, İstanbul 1286.[198] 13. Şeyhülislâm Muhammed Esʻad v. 1166/1753, Âyete’l-Kürsi Tefsiri Tercümesi, İstanbul ts., Cemal Efendi Matbaası, 16 sahife, Türkçe.[199] 14. Konevî, Hâfız İsmail bin Mehmed bin Mustafa 1194/1779, Hâşiye alâ Tefsîri’l-Beydâvî, İstanbul 1285/1868.[200] 15. Tırabzonî Şâkir Ahmed Paşa v. 1235/1819, Tertîb-i Nefîs, İstanbul 1269, Takvimhane-i Amire, 54 sayfa, Türkçe, manzum. Müellif, her sûreye üç beyit tahsis ederek sûrelerin isimlerini, sıralarını, âyet sayılarını, âyetlerin üzerinde ittifak ve ihtilaf edilenlerini ve cüzlerin bitiş ve başlangıçlarını beyân etmektedir.[201]; Add-i âyi’l-Kur’ân, manzûme, gayr-ı matbû. 16. Ortaköylü Ferruh İsmail Efendi v. 1256/1840, Tefsîr-i Mevâkib/Terceme-i Tefsîr-i Mevâhib, 2 cilt, İstanbul, 1282/1865, tercüme tarihi 1246/1830[202] Hüseyin b. Ali el-Kâşifi’nin v. 900/1494 el-Mevâhibü’l-Aliyye isimli Farsça tefsîrinin tercümesidir.[203] 17. Kazanlı Muhammed Sâdık bin Molla Şâh Ahmed bin Ebû Yezid bin Rahmetullah bin Îmânkulî v. 1911’den sonra, Teshîlü’l-beyân fî tefsîri’l-Kur’ân. Kâşifi’nin el-Mevâhibü’l-Aliyye isimli Farsça tefsîrinin Kazan Türkçesi’ne Tatarca tercümesidir. Tercüme 1318-1328 1900-1910 yılları arasında yapılmış ve iki cilt hâlinde neşredilmiştir. Kazan 1911 Bu tercüme sonradan tıpkıbasım olarak yeniden tabedilmiştir. Doha-Katar 1996 18. Osman b. İbrahim el-Bosnevî ?, Sübha-i Sibyân, İstanbul 1251, Matbaa-i Âmire, 35 sayfa, manzum Kur’ân lügati.[204] 19. Mehmed Necib ?, Hediyetü’l-ihvân fî şerh-i Sübha-i Sıbyân, 1256, 265 sayfa. Tahlîl ve Netîce Gerek daha önceki devirlerde gerekse Osmanlı döneminde, Tanzimat’a kadar tefsir alanında pek çok eser ortaya konmuş, yazılması gereken çoğu şey yazılıp söylenmiştir. Hatta bazı âlimler tafsîlâta ve işin sanat tarafına yönelmeye başlamıştır. Sadece noktasız harfleri kullanarak tefsir yazmak, manzum tefsir ve tefsir usûlü yazmak bunun bir tezâhürüdür. Belli bir istikrarı yakalayan tefsir faaliyetleri, Tanzimat’tan sonra da devam etmiştir. Ancak bu devirde iki mühim gelişme yaşanmıştır. Biri, yazılan eserlerin matbaa yoluyla çoğaltılarak daha çok insana ulaştırılması, diğeri de Türkçe eser yazıp basmaya ve tercüme faaliyetlerine ağırlık verilmesidir. Tanzimat’tan sonraki dönemde Osmanlı ulemâsı az sayılmayacak kadar eser ortaya koymuşlardır. Bu eserler, o günkü toplumun ihtiyacına cevap verecek nicelik ve niteliktedir. Bu dönemde yazılan eserleri “Çığır açacak farklı fikirler ortaya koyamamışlardır” diye tenkid etmenin doğru olmadığı kanaatindeyiz. Zira belli kâide ve sınırları olan ve asırlar boyunca belli bir istikrâra kavuşmuş bulunan köklü bir ilmin mecrâsını değiştirmek, o alanda çok farklı bir çığır açmak hiç de kolay değildir. Mevcut bilgi güzelce insanlara aktarılıp hayata tatbik edilebilse, o bile insanlığın ihtiyâcına kâfî gelirdi. Ancak asıl mesele, insanların fikir yapılarındaki kayma ile istek ve arzularının değişmesidir. Dünyevî menfaat ve nefsânî heveslerin peşinde koşmayı isteyen idareci ve insanların çoğalması, tefsirlerde açıkça îzâh edilen faydalı bilgilere rağbeti azaltmıştır. Bunun neticesi de tembellik, çalışmadan haksız kazanç peşinde koşmak, insanlığın ve vatanın iyiliği için çalışmayı terk etmek ve nihayet maddî ve mânevî alanlardaki gerileme olmuştur. Böyle bir ortamda bir âlimin çıkıp Kur’ân-ı Kerîm’in âyetlerine çok farklı yorumlar getirmek sûretiyle âdeta sihirli bir değnek gibi insanları, içine düştükleri bu kötü hâlden kurtarıvermesini beklemek ne derece doğru olur! Kur’ân-ı Kerîm’in; boş durmayıp devamlı çalışmak, insanlığa faydalı olmak için say ü gayret etmek, ilmi devamlı artırmak gibi emirleri herkes tarafından bilinmektedir. Güzel bir eğitimle sadece bu emirler bile yerine getirilebilse, o toplumun geri kalması mümkün değildir. Ancak Osmanlı toplumunun 17. asrın başlarından îtibâren hem iktisâdî, hem de fikrî alanda bir gerileme yaşadığı mâlumdur. Tanzimat devrinde iyice hissedilmeye başlayan bu gerileme, neticede ilim erbâbına büyük bir darbe indirmiştir. İlmî faaliyetlerin azalmasına sebep olan en mühim âmil ise, âlimlere sağlanan maddî desteğin tükenme noktasına gelmesidir. Şöyle ki Osmanlı devleti ilmî, fikrî ve iktisâdî sahalarda zayıflayınca, Avrupa ve Rusya’nın genişleme ve istilâ emellerine karşı duramaz oldu. Avrupalılar, dâhilde fikrî tesirlerine müsait bir ortam hazırlanması için Osmanlı memleketlerinin bütün yabancılara serbestçe açılmasını istiyorlardı. Ardından da, her Avrupalının bulunduğu yerde iktisâdî istilâya çalışması ve binâenaleyh hem dâimâ kalabilmek hem de Osmanlı arazilerinde mülk sahibi olabilmek, bu arazilerde yalnızca yabancı fertlerin değil, mânevî şahısların, hatta şirketlerin de istimlâk yapabilmelerini temin eylemek istiyorlardı. Ancak Osmanlı arazisinde tam olarak temlik olunabilecek yer pek azdı. Bunların bir kısmı arâzî-i emîriye, mühim bir kısmı da vakıflardı. Avrupa bu arazilerin tamamen pazara çıkabilecek bir mal hâline gelmesini ve bunlar üzerinde ahâlînin mânevî bağlılığının şiddetli olmamasını arzu ediyordu. Bu husûsu her vesileyle gündeme getiriyorlardı. Meselâ 1860’da İngiliz hükûmetinden borç taleb edildiğinde, onların ileri sürdüğü şartların başında “Vakıf sisteminin kaldırılması” da yer alıyordu.[205] Yine 1867’de Paris kabinesi Bâb-ı Âlî’ye mürâcaat ederek vakıf usûlünün esaslı bir sûrette tâdilini, emlâk ve arazinin mülke tahvilini, müslümanların kendi emlâkini serbestçe kullanmaktan men eden ahvâlin ortadan kaldırılmasını tavsiye etti. Fransa Hükûmeti’nin teklifine nazaran, arazi ve emlâk muâmelâtıyla iştigal etmek üzere bankalar tesis edilecekti. Bâb-ı Âlî bu tavsiyeleri kısmen tatbîkâta koydu.[206] Zaman içinde Avrupalıların ileri sürdüğü şartların hepsi kabul edildi ve netîcede vakıfların pek çoğu tasfiye edildi.[207] Bu husustaki siyâsî vesîkalar da ilim erbabına açılmadı.[208] İlgâsı kolay olmayan vakıflar için, daha önce 1242/1826’da Evkâf Nezâreti teşkil edilmişti. Bu nezâret, “Câmi şahs-ı mânevîsi” ve “cihet-i dîniyye” hatıra gelmesin diye Meşîhat’a da bağlanmayıp müstakil bulundurulmuştu. Neticede memleketimizdeki İslâmî vakıflardan pek çokları elden çıkmış, eskisine nisbetle bugünkü vakıflar pek az miktarda kalmış oldu. Diğer taraftan, zamanın îcabı olarak gösterilen icâreteyn, tevsî-i intikâl ve gedik gibi vakıfların faydasına olmayan tatbîkat ile vatandaşlar vakıf kurmaktan soğutuldu.[209] Devletin mâlî durumu bozuldukça elde kalan vakıfların bir kısım gelirleri, artan bir tempo ile devletin ihtiyaç duyulan diğer sektörlerine aktarıldı.[210] Neticede, finans kaynağı tamamen vakıflara bağlı olan dînî eğitim müesseseleri ile ulemânın nüfûzu kırılmış oldu. Yeniçerilerin ortadan kaldırılmasıyla siyasî nüfûzunu kaybeden Şeyhülislamlık makâmı, vakıf gelirlerinin başka alanlara aktarılmasıyla ekonomik gücünü de kaybederek merkezî otoriteye bağlı bir memuriyet hâline geldi.[211] Zamanla vakıf gayrimenkulleri alınıp satılır hâle getirildi, hatta çok cüz’î mukâtaa bedelleri karşılığında gayrimüslimlere intikalleri sağlandı. Bunun üzerine yüzlerce vakıf arsa ve arazi üzerine azınlıklar tarafından kilise, mektep, rahip ve râhibe okulları, sosyal tesisler yapıldı.[212] Bu acı hakîkat, ulemâyı geçim derdine ve muhtelif imkânsızlıklara düşürdüğü, daha da mühimi toplum nazarındaki îtibârını azalttığı için tabiî olarak ilmî verimliliği de asgarîye indirmiş oldu. Bu hususta Elmalı’lı Muhammed Hamdi Efendi şöyle der “Bu gelişmeler erbâb-ı maârifi memur durumuna düşürmüş ve devlet tarafından verilen maaşla yetinmek mecbûriyetinde bırakmıştır. Bu durum, toplumumuzda ilmî çalışmaların yapılmasına menfî yönde tesir etmiş, hey’et-i ictimâîde ve ulûm u maârifte çalışma fikri, yerini cehâlete bırakmıştır.”[213] Umûmî olarak Osmanlı döneminde, husûsî olarak da Tanzimat’tan sonra dikkat çeken diğer bir husus da, âlimlerin çoğunun tasavvuf erbabı olmasıdır. 19. asırda tefsir alanında yazılan eserlerin yüzde elliden fazlasının tasavvuf erbabı tarafından kaleme alındığı görülmektedir.[214] Bu da o zamanki toplumun yapısını resmeden mühim bir noktadır. Netîce îtibariyle ekseriyeti kütüphanelerimizde bekleyen bu kıymetli eserler, bizim için çok kıymetli hazînelerdir. Onların bir an evvel gün yüzüne çıkarılması, ilim dünyamız için büyük bir kazanç olacaktır. Geçmişini bilmeyen, geleceğe emîn adımlarla ilerleyemez. Târihimizdeki bilgi birikimini güzelce tahlil edip ortaya koymanın, yeni bilgi üretimini kolaylaştıracağı ve bu yolda harcanacak zamanı kısaltacağı âşikârdır. Ancak şu acı gerçeği de üzülerek ifade edelim ki, bu eserleri anlayıp gün yüzüne çıkarabilmek için ilmî ve edebî seviyemizi daha fazla yükseltmeye ihtiyacımız olduğu âşikârdır. Kitâbiyât Abdullah Ceyhan, Diyanet İşleri Başkanlığı Kütüphanesi Elyazması Eserler Kataloğu, Ankara ts. Abdülkadir Erdoğan, “Kur’ân Tercümelerinin Dil Bakımından Değerleri”, Vakıflar Dergisi, c. 1 Ankara 1938, s. 47-51. Abdülkadir İnan, “Kur’ânın Eski Türkçe ve Oğuz-Osmanlıca Çevirileri Üzerine Notlar”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, 1960, s. 79-94. ‒‒‒‒‒‒, Kur’ân-ı Kerîm’in Türkçe Tercümeleri Üzerine Bir İnceleme, Ankara, 1961. Ahmed Topaloğlu, “Kur’ân-ı Kerîm’in İlk Türkçe Tercümeleri ve Cevâhiru’l-Asdâf”, Türk Dünyası Araştırmaları, sy. 27 1983, s. 61. ‒‒‒‒‒‒, Cevâhiru’l-Asdâf Üzerine Yapılan Çalışmalar ve Zajackowski’nin Eseri, İstanbul 1987. Ali Şavvâh, Mu’cemu Musannefâti’l-Kur’âni’l-Kerîm, Beyrut 1984, 4 cilt. 3281 eser tanıtılıyor. Bağdâtlı İsmâil Paşa, Hediyyetü’l-ârifîn esmâü’l-müellifîn ve âsâru’l-musannifîn, İstanbul 1951. Brockelmann, Carl, Târîhu’l-edebi’l-Arabî, I-IX, Mısır 1995. Bursalı Mehmed Tâhir, Osmanlı Müellifleri, Matbaa-i Âmire, İstanbul 1333. Cevat İzgi, Osmanlı Medreselerinde İlim, İstanbul 1997. Davud Aydüz, “Sırat-ı Müstakim ve Sebilü’r-Reşâd’da Çıkan Tefsîr İle İlgili Yazılar”, Sakarya Ünv. İlahiyat Fakültesi Dergisi, , sy. 1 1996, s. 27-56. Dücane Cündioğlu, Bir Kur’ân Şâiri -Mehmed Âkif ve Kur’an Meâli-, Bîrun Yayıncılık, İstanbul 2000. Ebü’l-ulâ Mardin, Huzur Dersleri, İsmail Akgün Matbaası, İstanbul, 1951-1966. Elmalı’lı Muhammed Hamdi Yazır, Ahkâm-ı Evkâf, tâbii Ahmed Hâlid, Mekteb-i Mülkiye Matbaası, İstanbul 1326. ‒‒‒‒‒‒, Ahkâm-ı Evkâf, Tâbii Mehmed Şükrü, Mekteb-i Mülkiye Matbaası, İstanbul 1327. ‒‒‒‒‒‒, İrşâdü’l-Ahlâf fî Ahkâmi’l-Evkâf, Ahmed Kâmil Matbaası, İstanbul 1330. Gözübüyük-zâde İbrahim Efendi, Mecmûatü’l-kavâid, 1274, Necib Efendi Taş Destgâhı. Hayreddin Zirikli, el-Alâm, I-XI, Beyrut, ts. Hür Mahmud Yücer, Osmanlı Toplumunda Tasavvuf 19. Yüzyıl, İnsan Yayınları, İstanbul 2004. Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ, haz. Mehmet Akkuş-Ali Yılmaz, İstanbul Kitabevi Yay., 2006. İshak Doğan, Osmanlı Müfessirleri, İz Yayıncılık, İstanbul 2011. Kâtip Çelebi, Keşfü’z-zunûn, İstanbul 1971. Lütfî Efendi, Lütfî Târihi, İstanbul Matbaa-i Âmire, 1292. Macid Yaşaroğlu, Kur’ân-ı Kerîm’in Türkçe Terceme ve Tefsîrleri Bibliyografyası, Ankara 1991. Mehmet İpşirli, “Huzur Dersleri” mad., Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi DİA, c. XVIII İstanbul 1998, s. 441-443. Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmânî, haz. Seyyit Ali Kahraman, Nuri Akbayar, İstanbul 1996. M. Seyfeddin Özege, Eski Harflerle Basılmış Türkçe Eserler Kataloğu, İstanbul 1971. Muhammed Abay, “Osmanlı Döneminde Yazılan Tesir ile İlgili Eserler Bibliyografyası/Tefsîrler, Haşiyeler, Sûre Tefsîrleri, Tercümeler”, Dîvân, yıl 4, sy. 6 1999/1, s. 249-303. Muhammed Es’ad Erbilî, Mektûbât, Dersaâdet Matbaa-i Ahmed Kâmil, 1343. Muhammed Hamidullah, “Kur’ân-ı Kerîm’in Türkçe Yazma Tercümeleri”, Türkiyat Mecmuası, XIV, 1964-65, s. 65-80. ‒‒‒‒‒‒, Fehmü’l-Kur’âni’l-Kerim li-men lâ yantiku bi-lügati’d-Dâd, Tebliğ, 1986. en-Nedve. ‒‒‒‒‒‒, Kur’ân Tarihi Fransızcadan Çeviren Mehmed Said Mutlu, Ankara 1991. ‒‒‒‒‒‒, Aziz Kur’ân, trc. Abdülaziz Hatip-Mahmud Kanık, İstanbul 2000. Mustafa Özel, “Son Dönem Osmanlı Tefsir Tarihinden Bazı Portreler I”, Dokuz Eylül Ünv. İlâhiyat Fak. Dergisi, sy. 15, İzmir 2002. ‒‒‒‒‒‒, “Son Dönem Osmanlı Tefsir Tarihinden Bazı Portreler II”, Dokuz Eylül Ünv. İlâhiyat Fak. Dergisi, sy. 16, İzmir 2002. Müjgan Cumbur, “Kur’ân-ı Kerim’in Türk Dilinde Basılmış Tercüme ve Tefsîrleri”, Diyanet İşleri Başkanlığı Dergisi, 1961-1962, s. 123-141. ‒‒‒‒‒‒, “Türkçe Kur’ân Tefsîr ve Çevirileri Bibliyografyası”, Yeni Yayınlar, c. 4, sy. 4 1959, s. 111-124. ‒‒‒‒‒‒, Türkiye Basmaları Toplu Kataloğu/Arap Harfli Türkçe Eserler 1729-1928, Ankara, 1990-1994. D. Kaya ile birlikte Nail Bayraktar, Atatürk Kitaplığı Osman Ergin Yazmaları Alfabatik Kataloğu, İstanbul 1993. Nazif Öztürk, Türk Yenileşme Tarihi Çerçevesinde Vakıf Müessesesi, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimleri Enstitüsü, Ankara 1991. ‒‒‒‒‒‒, Elmalı’lı M. Hamdi Yazır Gözüyle Vakıflar, Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara 1995. Nesîmi Yazıcı, “Tanzimat ve Abdülhamit Döneminde Din Görevlilerinin Yetişme Ortamı”, AÜİFD, c. 30, sy. 2 1994, s. 33. ‒‒‒‒‒‒, “Tanzimat Dönemi Ramazanlarında Vaaz ve İrşad Hizmetleri Üzerine Değerlendirmeler”, Diyanet İlmi Dergi, c. 41, sy. 3 2005, s. 113-116. Sâdık Albayrak, Son Devir Osmanlı Uleması, İstanbul 1996. Süleyman Mollaibrahimoğlu, Yazma Tefsir Literatürü, Damla Yay., İstanbul, 2007. Şeyh Ali Efendi-zâde Muhyiddin, Medreselerin Islâhı, İzmir 1314. Ömer Çelik, “Muhammed Es’ad Erbilî’nin 1847-1931 Kur’ân-ı Kerim Âyetlerini Yorumlama Yaklaşımı”, Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, sayı 6, 2001, s. 177-210. Ömer Çelik – Murat Sülün, Türkiye Kur’ân Makaleleri Bibliyografyası, İstanbul, 1999. Ömer Nasûhi Bilmen, Büyük Tefsîr Tarihi, Bilmen Yayınevi, İstanbul 1973. Ömer Rızâ Kehhâle, Mu’cemü’l-Müellifîn, Risâle, Beyrut, 1414/1993. Ömer Yılmaz, Edirne Müftüsü Mehmed Fevzî Efendi, Ankara 2008. Z. Velidi Togan, “Türkiye Kütüphanelerindeki Bazı Yazmalar”, İslam Tetkikleri Enstitüsü Dergisi, cilt II, cüz 1 İstanbul 1957, s. 59-88. ‒‒‒‒‒‒, “Londra ve Tahrandaki İslamî Yazmalardan Bazılarına Dair”, İslam Tetkikleri Enstitüsü Dergisi, cilt, III, cüz 1-2 İstanbul 1960, s. 133-160. * Bu çalışmanın ilk hâli İSAV’ın 21-22 Ekim 2011 tarihinde akdettiği “Başlangıçtan Günümüze Türklerin Kur’an Tefsirine Hizmetleri” isimli tartışmalı ilmî toplantıda tebliğ olarak takdim edilmiş, daha sonra elde edilen bilgilerin ilavesiyle geliştirilerek makale hâline getirilmiştir. [1] Osman Keskioğlu, “Fatih Devrine Aid iki Ku’ân-ı Kerîm Tercümesi”, Vakıflar Dergisi, IV 1958, s. 93. [2] Ömer Nasûhi Bilmen bunu şöyle îzâh eder “Türk âlimleri, öteden beri Kur’ân-ı Mübîn’in tefsiri hususunda pek meşkûr hizmetlerde bulunmuşlardır. Fakat yazmış oldukları tefsirlerin en büyük, en mühim kısmı Arapça’dır… Çünkü Arapça tefsir yazan zâtlar, diğer tefsirlerden, menba’lardan terceme zahmetine katlanmaksızın istedikleri kadar iktibaslarda bulunabilirler. Bununla beraber ayrıca bir meal yazmak mecburiyetinden de vâreste bulunurlar. Türkçe olarak yazılacak bir tefsirde ise vaziyet başkadır. Bâhusûs belagatın i’câz mer­tebesinde bulunan Kur’ân-ı Hakîm’in âyetlerini -aslındaki cezâlet ve ulviyyeti mümkün mertebe gösterebilmek şartıyla- Türkçe’ye çevirmek tahmin edilecek derecelerden daha güçtür. Bu bâbda hakkıyle muvaffakıyete nail olmuş bir zât gösterilemez…” Ömer Nasûhi Bilmen, Büyük Tefsîr Tarihi, Bilmen Yayınevi, İstanbul 1973, c. II, s. 788 [3] Bu tefsîri Arapça telif eden Ebü’l-Leys hakkında Kâtip Çelebi’de şu kayda tesadüf ediyoruz “Tefsîr-i Ebi’l-Leys. Sahibi Nasr ibni Muhammedini’l-Fakîhü’s-Semerkandîyyü’l-Hanefî, h. 383’de vefat etmiştir. Bu eseri Türkçe’ye çeviren Ahmet ibni Muhammed el-Maruf b. Arapşahi’l-Hanefi h. 854’de vefat etmiştir.” Keşfü’z-Zünûn, I, 305, İstanbul 1310 Bursalı Mehmed Tâhir, Delilü’t-tefâsîr isimli eserinde ve Osmanlı Müellifleri’nde aynı tefsîrin İbn-i Arapşah ve bir de Musa el-İznikî 933 h. tarafından terceme edildiğini kaydediyor ve ikincisinin adını “Enfesü’l-cevâhir” olarak naklediyor. Kütüphanelerimizde mevcut Ebü’l-Leys tefsîri tercemelerinin hepsi birbirinin aynıdır. Müstensihlerin ilavelerinde bazen “İbn-i Arapşah” bazan “Musa el-İznikî” isimlerine tesadüf edilmektedir. “Enfesü’l-cevâhir” ismine de rastlanır. Bkz. Macid Yaşaroğlu, Kur’ân-ı Kerîm’in Türkçe Terceme ve Tefsîrleri Bibliyoğrafyası, Ankara 1991, s. 130 [4] Ahmed Topaloğlu, “Kur’ân-ı Kerîm’in İlk Türkçe Tercümeleri ve Cevâhiru’l-asdâf”, Türk Dünyası Araştırmaları, sy. 27 1983, s. 61. [5] “Cevâhiru’l-asdâf, lisan-ı Türkî üzerine muharrer olup İsfendiyar Bey zamanında yazılmıştır ki bu ci­hetle tarih-i tahriri 797 ila 883 olmak lazım gelir.” Bursalı Mehmed Tahir, Delilü’t-tefâsîr Bu eserin kütüphanelerdeki nüshaları için bak. Yaşaroğlu, Kur’ân-ı Kerîm’in Türkçe Terceme ve Tefsîrleri Bibliyoğrafyası, s. 128. Eser hakkında yapılan çalışmalar için bkz. Ahmet Topaloğlu, Cevâhiru’l-asdâf Üzerine Yapılan Çalışmalar ve Zajackowski’nin Eseri, İstanbul 1987. [6] Topaloğlu, “Kur’ân-ı Kerîm’in İlk Türkçe Tercümeleri ve Cevâhiru’l-asdâf”, s. 64. [7] Şeyh Ali Efendi-zâde Muhyiddin, Medreselerin Islâhı, İzmir 1314, s. 18, 21-22; Nesîmi Yazıcı, “Tanzimat ve Abdülhamit Döneminde Din Görevlilerinin Yetişme Ortamı”, AÜİFD, c. 30, sy. 2 1994, s. 33. [8] Bkz. Hür Mahmud Yücer, Osmanlı Toplumunda Tasavvuf 19. Yüzyıl, İnsan Yayınları, İstanbul 2004, s. 798. [9] Nesîmi Yazıcı, “Tanzimat Dönemi Ramazanlarında Vaaz ve İrşad Hizmetleri Üzerine Değerlendirmeler”, Diyanet İlmi Dergi, c. 41, sy. 3 2005, s. 113-116. [10] İstanbul Ünv. Ktp., Türkçe Yazmalar, nr. 4167, 6708, 7297, 7311, 7312, 7316, 7317, 7318, 7320, 7321, 7322, 7323, 7324, 7325, 7326, 7328, 7329, 7331, 7332, 7333, 7334. Bu ders notları hakkında bilgi için bkz. Ebü’l-ulâ Mardin, Huzur Dersleri, İstanbul İsmail Akgün matbaası, 1966, c. II-III, s. 1106-1108. [11] Mehmet İpşirli, “Huzur Dersleri” mad., Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi DİA, c. XVIII İstanbul 1998, s. 441-443. [12] Ahmed Atâ, Atâ Tarihi, I, 212; Ebü’l-ulâ Mardin, Huzur Dersleri, İstanbul İsmail Akgün matbaası, 1951, c. I, s. 14. [13] “Hatta Üçüncü Selim devrinde mukarrir ve muhatapların her birine hiçbir şeyden çekinmeyerek ve her türlü tesirden âzâde kalarak düşüncelerini lâyık olduğu tarzda serbestçe izhar etmeleri keyfiyeti, dersten evvel padişah tarafında irâde-i katʻiyye hâlinde bildirilir ve bu teminat dolayısıyla bazen küstahane vâki tecâvüzlerin bile affı cihetine gidilirdi.” Mardin, Huzur Dersleri, c. I, s. 25 [14] Mardin, Huzur Dersleri, c. I, s. 7-8, 80. [15] Mardin, c. I, s. 14-26. [16] Lütfî Efendi, Lütfî Târihi, İstanbul Matbaa-i Âmire, 1292, III, 170. Bu hususta ayrıca bkz. Takvîm-i Vekâyi, Ramazan 1247, sayı 16; Mardin, I, 244. [17] Lütfî Efendi, Lütfî Târihi, V, 38. [18] İnan, 1960, s. 90. [19] Süleymaniye Kütüphanesi H. Hayri-H. Abdullah 36. [20] Bu eser, basılan ilk Türkçe tefsir olmalıdır İstanbul 1254/1838, Dâru’t-Tıbaati’l-Âmire. Bkz. Alpay Kabacalı, Türk Yayın Tarihi, Gazeteciler Cemiyeti Yayınları, 1987, s. 55 [21] Müjgan Cumbur, “Kur’ân-ı Kerim’in Türk Dilinde Basılmış Tercüme ve Tefsîrleri”, Diyanet İşleri Başkanlığı Dergisi, 1961-1962, s. 140. [22] Tirmizî, Tefsîr, 1/2951. [23] Tirmizî, Tefsîr, 1/2952. [24] Abdullah Ceyhan, Diyanet İşleri Başkanlığı Kütüphanesi Elyazması Eserler Kataloğu, Ankara ts., I, 117-118. Ayrıca Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Ktp. no 4656’daki, müellifin muhtelif risâlelerini bir araya getiren Mecmûatü’l-kavâid’in 1. sayfasında ifade edilmektedir. [25] Gözübüyük-zâde İbrahim Efendi, Mecmûatü’l-kavâid, 1274, Necib Efendi Taş Destgâhı; Bilmen, Büyük Tefsîr Tarihi, c. II, s. 739/425. [26] Bkz. Mehmed Süreyyâ, Sicill-i Osmânî, İstanbul Sebil Yay., 1996, III, 279; Bursalı Mehmed Tâhir, Osmanlı Müellifleri, Matbaa-i Âmire, İstanbul 1333, c. I, s. 350; Bilmen, II, 739-740/426; Mardin, c. I, s. 167; İshak Doğan, Osmanlı Müfessirleri, İz Yayıncılık, İstanbul 2011, s. 216. [27] Mardin, c. II-III, s. 142, 1106. [28] Kabacalı, Türk Yayın Tarihi, s. 55. [29] Bu eser üzerine bir çalışma yapılmıştır Ömer Pakiş, Molla Halil es-Siirdî ve Tefsirdeki Metodu, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 1996. [30] Bursalı, Osmanlı Müellifleri, c. II, s. 37; Bilmen, c. II, s. 741/429; Doğan, Osmanlı Müfessirleri, s. 175; Salih Uçan, Nakşbendî Şeyhlerin Mukaddes Sözleri, İstanbul Huzur Yay., 1983, s. 136. [31] Bursalı, c. I, s. 89; Bilmen, c. II, s. 740-741/428; Doğan, s. 205-206. [32] Bursalı, c. I, s. 381; Bilmen, c. II, s. 741/430; Doğan, s. 48. [33] Bursalı, c. I, s. 285; Doğan, s. 118. [34] Muhammed Abay, “Osmanlı Döneminde Yazılan Tesir ile İlgili Eserler Bibliyoğrafyası/Tefsîrler, Haşiyeler, Sûre Tefsîrleri, Tercümeler”, Dîvân, yıl 4, sy. 6 1999/1, s. 273. [35] Bursalı, c. I, s. 317. [36] Yücer, Osmanlı Toplumunda Tasavvuf 19. Yüzyıl, s. 175. [37] Bursalı, c. III, s. 24-26 [38] Köprülü Ktp., Türkçe Yazmalar kısmı, no 13. [39] Süleymaniye Ktp., Tırnovalı, no 197, 198. [40] Brockelmann, IX, 344; Bursalı, c. I, s. 278; Doğan, s. 277. [41] Mardin, c. I, s. 133; c. II-III, s. 1106. [42] Bilmen, c. II, s. 742/431. [43] Bursalı, c. I, s. 300; Bilmen, c. II, s. 742/432. [44] Bkz. Es’ad Sâhib, Buğyetü’l-vâcid fî mektûbâtı Hadrati Mevlânâ Hâlid, Dımaşk 1334, s. 296-297; Bilmen, c. II, s. 743/433; Doğan, s. 59, 264. [45] Bursalı, c. I, s. 142; Yücer, s. 256-257. [46] İstanbul Ünv. Ktp., İbnü’l-Emîn, no 2649, vr. 30-33; Bursalı, c. I, s. 244. [47] Bursalı, c. I, s. 215-216; Doğan, s. 49. Ktp., no 29129. [48] Bayraktar, Atatürk Kitaplığı Osman Ergin Yazmaları Alfabatik Kataloğu, İstanbul 1995, II, 104. [49] Bilmen, c. II, s. 751/434. [50] Bursalı, c. I, s. 38. [51] Bursalı, c. I, s. 202; Doğan, s. 226, 246; Yücer, s. 315. [52] Bilmen, c. II, s. 752/435. [53] Süleymaniye Ktp., M. Hafid Efendi Mülhakı, no 56; Düğümlü Baba, 4m. [54] Süleyman Mollaibrahimoğlu, Yazma Tefsir Literatürü, İstanbul Damla Yay., 2007, s. 601-606. [55] Bursalı, c. I, s. 343-344. [56] Bursalı, c. I, s. 285; Bilmen, c. II, s. 752/436; Yücer, s. 796. [57] Mehmed Süreyyâ, Sicill-i Osmânî, c. III, s. 524; Bursalı, c. I, s. 330 Süleyman Hakkı Efendi Eskişehrî’nin tercüme-i hâli içinde; Mardin, age, II-III, 311; Bilmen, c. II, s. 752-753/437. [58] Ktp., Şişli, no 20. Bu tefsirin mütercimi çoğu zaman karıştırılmaktadır. Bayezit Devlet Kütüphanesi fiş kataloğunda Cemâleddin Han ile Hayreddin Han birleştirilmiş, bir de bunların yanına Afgânî eklenerek şu isim ortaya çıkmıştır AFGÂNİ Cemâleddin Mehmed Hayreddin. Bu vesileyle burada kütüphanelerimizin kataloglarının tekrar düzenlenmesi ve tasnif edilmesi gerektiğini hatırlatmak istiyoruz. Bilgisayar ile çalışan kütüphanelerin kayıtlarında dahi konular ve diller birbirine girmiş durumdadır. [59] Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ, haz. Mehmet Akkuş-Ali Yılmaz, İstanbul Kitabevi Yay., 2006, c. II, s. 399-400; Mustafa Özel, “Son Dönem Osmanlı Tefsîr Tarihinden Bazı Portreler II”, Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sayı 16, 2002, s. 115-116. [60] Özel, “Son Dönem Osmanlı Tefsir Tarihinden Bazı Portreler II”, sy. 16, s. 115-116. [61] Ktp., Öğüt, no 1169; Süleymaniye Ktp, Hasib Efendi, no 25. [62] Mardin, c. I, s. 114; c. II-III, s. 1106. [63] Bu iki eser Diyanet İslam Ansiklopedisi’nde ve Osmanlılar Ansiklopedisi’nde Akkirmani’ye atfedilmektedir. Şerhu’l-Hadisi’l-Erbain ile aynı eserin tercümesi olan Burhânü’l-Müttakîn Tercüme-i Hadisi’l-Erbain de iki ayrı esermiş gibi Akkirmani’ye izafe edilmektedir. Hâlbuki birinci kitabı 6. hadîse kadar Birgivî yazmış, yedinci hadisten itibaren Arapça olarak Akkirmanî tamamlamıştır. İkinci eser ise bu kırk hadis şerhinin Mustafa Cem’î tarafından yapılmış olan tercümesidir. [64] Bu risâleler Mustafa b. Halil Zağravî tarafından Arapça telif edilmiş olup 1317’de basılan bir Mecmuatü’r-Resâil içerisinde bulunmaktadır. Mustafa Cem’î, bu risaleleri tercüme ederek, yine kendisinin tercüme ettiği el-Bürhânü’l-müttakîn tercüme-i Hadîs-i Erba’în isimli eserin baş tarafında neşretmiştir. İstanbul 1298 Bir nüshası Süleymaniye Ktp., Tırnovalı, no 523’te, diğer bir nüshası da Ktp., Öğüt, no 1101’de bulunmaktadır. [65] Bursalı, c. I, s. 155-157. [66] “Rabbinin ismini zikret…” Müzzemmil, 8 [67] Vassâf, Sefîne-i Evliyâ, c. III, s. 123. [68] Bursalı, c. II, s. 40; Bilmen, c. II, s. 753/438; Doğan, s. 183. [69] Bursalı, c. II, s. 39-40; Doğan, s. 166. [70] Bursalı, c. II, s. 37-38. Süleymaniye Ktp., Lâleli, no 319. [71] Hikmet Gazetesi, sy. 3, 25 Rebîu’l-Âhir 1328, s. 2-3. [72] Bursalı, c. I, s. 285-286; Doğan, s. 117, 245, 250, 260. [73] Bursalı, c. I, s. 385-387; Bilmen, c. II, s. 755/441; Doğan, s. 40, 239, 281. [74] Bayraktar, Osman Ergin Yazmaları Alfabatik Kataloğu, İstanbul 2001, III, 22. [75] Bayraktar, Osman Ergin Yazmaları Alfabatik Kataloğu, II, 31. [76] Bilmen, c. II, s. 756/442. [77] Bayraktar, Osman Ergin Yazmaları Alfabatik Kataloğu, İstanbul 1993, I, 105, 107; Mustafa Özel, “Muhammed Nûru’l-Arabî’nin Fâtiha ve Kevser Sûreleri Tefsîri”, Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sayı 28, 2008, s. 1-10. [78] Bayraktar, c. III, s. 74. [79] Mardin, c. II-III, s. 139, 1107. [80] Eser hakkında iki yüksek lisans çalışması yapılmıştır A. Kadir Kaptan, Muhammed b. Ahmed el-İskenderânî’nin “Keşfü’l-esrâri’n-nûrâniyyeti’l-Kur’âniyye” Adlı Eserinin Tahlili, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Erciyes Ünv. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri 1992; Abdurrahman Ateş, İskenderânî ve İlmî Tefsirdeki Yeri, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Ünv. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya 1994. [81] Mardin, c. II-III, s. 175-176, 780, 856, 1107. [82] Bursalı, c. II, s. 58-59; Bilmen, c. II, s. 759/444; Doğan, s. 225; Özel, sy. 16, s. 119. [83] Bursalı, c. I, s. 318; Bilmen, c. II, s. 760/445; Doğan, s. 200. [84] Özel, sy. 16, s. 120. [85] Bursalı, c. II, s. 422-426; Yücer, s. 798. [86] Bursalı, c. I, s. 318; Bilmen, c. II, s. 760/446; Doğan, s. 202. [87] Bursalı, c. I, s. 265; Bilmen, c. II, s. 761/447; Doğan, s. 203, 255. [88] Bursalı, c. I, s. 134. [89] Özel, sy. 16, s. 120. [90] Bursalı, c. II, s. 129-132. [91] Mardin, c. II-III, s. 150-151, 1107. [92] Bilmen, c. II, s. 761/448; Ayrıca bkz. Ekrem Gülşen, Giridli Sırrı Paşa ve Tefsir İlmindeki Yeri, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 1992. [93] Yücer, s. 797. [94] Mardin, c. II-III, s. 146, 1107. [95] Uludağ Ünv. İlh. Ktp., no 4322. [96] Bursalı, c. II, s. 213. [97] Bursalı, c. I, s. 65; Doğan, s. 123. [98] Özel, sy. 16, s. 123. [99] Diğer eserleri için bkz. Bilmen, c. II, s. 762/449; Ömer Yılmaz, Edirne Müftüsü Mehmed Fevzî Efendi, Ankara 2008, s. 82-122; Mustafa Uzun, “Fevzi Efendi”, DİA, XII, 506. [100] Mardin, c. II-III, s. 143, 1107. [101] Mardin, c. I, s. 114; c. II-III, s. 840, 1107. [102] Albayrak, Sâdık, Son Devir Osmanlı Uleması, İstanbul 1996, c. III, s. 272; Özel, sy. 16, s. 142. [103] Bursalı, c. I, s. 287-288; Doğan, s. 125. [104] Bursalı, c. I, s. 318-319. [105] Bu takrir, mukarririn vefâtından birkaç sene sonra h. 1326’da Ebu’r-Rızâ-zâde Rızâ tarafından Mekârim-i Ahlâk dergisinde neşredilmiştir. 1 Şevval 1326 / Ekim 1324, sayı 5, sayfa 35 [106] Mardin, c. I, s. 114; c. II-III, s. 863, 1106-1107. [107] İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kitaplığı, Osman Ergin Türkçe Yazmaları. [108] Bursalı, c. II, s. 209. [109] Ktp., Öğüt, no 1159. [110] Albayrak, Son Devir Osmanlı Uleması, c. IV, s. 316-317. [111] Mardin, c. I, s. 114, 445-496; c. II-III, s. 150, 833, 1108. Bu eser neşredilmiştir Mustafa Ünver, “Sarayda Abdülhamid Han Huzurunda Bir Tefsir Dersi ve Neşri”, Dinsel ve Kültürel Farklılıkların Birarada Yaşanması/İstanbul Tecrübesi, editörler Mehmet Fatih Arslan – Muhammed Veysel Bilici, İstanbul 2010, s. 333-353. [112] Bursalı, c. II, s. 212-213. [113] Vassâf, c. IV, s. 136; Yücer, s. 150, 784. [114] Albayrak, c. IV, s. 388-389. [115] Mardin, c. I, s. 114; c. II-III, s. 1108. [116] Mardin, c. I, s. 114; c. II-III, s. 1107. [117] Albayrak, c. IV, s. 280-281. [118] Bursalı, II, 59-60; Bilmen, Tefsîr Tarihi, II, 771, no 451; Mardin, c. II-III, s. 288; Doğan, s. 224. [119] Albayrak, c. III, s. 54; Özel, sy. 16, s. 142. [120] Ktp., Genel, no 045514. Hidâyet Zertürk tarafından sadeleştirilerek neşredilmiştir. İstanbul 2008 [121] Mardin, c. II-III, s. 179-180, 1107. [123] Vassâf, c. III, s. 269. Bu eser Divan ve İz Yayınları tarafından İstanbul’da neşredilmiştir. [124] Mardin, c. I, s. 102; c. II-III, s. 147-149. [125] Süleymaniye Ktp., İzmirli İsmail Hakkı, no 1493; Mardin, c. II-III, s. 461-580, 1106. [126] Bu kitap bazı listelerde isim benzerliği sebebiyle Bursevî’ye v. 1137/1724 izâfe edilmektedir. Hâlbuki Bursevî’nin eserleri arasında müstakil Yasin tefsirinden bahsedilmez. Bkz. Bilmen, c. II, s. 714/392. [127] Sırat-ı Müstakim, 1324, 1/3, 33-34; 1/4, 49-50; 1/5, 65-66; 81-82, 97-98, 113-114, 129-130, 145-146, 161-162, 177-178, 193-194, 225-227, 1/19, 289-290. [128] Bursalı, c. I, s. 251; Bilmen, c. II, s. 771/452; Albayrak, c. II, s. 275. [129] Özel, sy. 16, s. 123-124. [130] Albayrak, c. III, s. 373; Abay, “Osmanlı Döneminde Yazılan Tesir ile İlgili Eserler Bibliyografyası” s. 284; Özel, sy. 16, s. 141. [131] Albayrak, c. II, s. 351. [132] Bursalı, c. III, s. 277-278; Özel, sayı 16, s. 124. [133] Kehhâle, Muʻcem, III, 884; Brockelmann, IX, 367; Doğan, s. 188. [134] Süleymaniye Ktp., Bağdatlı Vehbi, no 128. [135] Bilmen, c. II, s. 773/454. [136] Bursalı, c. III, 27-28; “Hocazâde Ahmed Hilmi”, DİA, İstanbul 1998, XVIII, 207. [137] Albayrak, c. IV, s. 322-323. [138] Albayrak, c. III, s. 172-173. [139] Bursalı, c. III, s. 6. [140] Albayrak, c. I, s. 264-265. [141] Albayrak, c. II, s. 358-359. [142] Albayrak, c. IV, s. 152-153. [143] Mardin, c. II-III, s. 238-240, 376-442, 927; Albayrak, c. III, s. 201-202; Özel, sy. 16, s. 125-126. [144] Albayrak, c. III, s. 350. [145] Albayrak, c. IV, s. 242-244. [146] Bu eser, Ali Turgut tarafından Yaratılış ve Ötesi ismiyle sadeleştirilip neşredilmiştir İstanbul 1989. Hayatı Hakkında bkz. Bursalı, c. III, 299-300. [147] Bilmen, c. II, s. 775/456. [148] İrfan Gündüz, Gümüşhânevî Ahmed Ziyâüddîn, İstanbul 1984, s. 65-66. [149] Mardin, c. II-III, s. 181-182, 390-395, 404-413, 581-644, 779, 783, 859-860, 1107; Albayrak, c. IV, s. 390-391. [150] Vassâf, c. IV, s. 212-214. [151] Bilmen, c. II, s. 774, no 455; Albayrak, c. III, s. 390-391; Doğan, s. 187; İsmail Kara, Türkiye’de İslâmcılık Düşüncesi, İstanbul Dergâh Yay., 2011, I, 107-108. [152] Abdullah Ceyhan, Diyanet İşleri Başkanlığı Kütüphanesi Elyazması Eserler Kataloğu, Ankara Diyanet İşleri Başkanlığı Yay., 1994, II, 134-135. [153] Vassâf, c. II, s. 395, 398. [154] A. Abdülkâdiroğlu, “Ahmed Mahir Efendi”, DİA, II, 98. [155] TBMM Zabıt Ceridesi, Altmışbirinci İctima, 21 Şubat 1341 Cumartesi, İkinci Celse; Dücane Cündioğlu, Bir Kur’ân Şâiri -Mehmed Âkif ve Kur’an Meâli-, İstanbul 2000, s. 120, 292. [156] Mardin, c. II-III, s. 156, 839, 1108. [157] Vassâf, c. IV, s. 269-270. [158] Mollaibrahimoğlu, Yazma Tefsir Literatürü, s. 613-616. [159] Vassâf, c. IV, s. 104; Vicdânî, 223; Yücer, s. 151. [160] Mardin, c. II-III, s. 140-141, 828-829; İpşirli, “Huzur Dersleri”, s. 443; Albayrak, c. IV, s. 352-353. Bu notların bir kısmını Mardin misal olarak nakleder Huzur Dersleri, II-III, 443-460. [161] Bu risâle neşredilmiştir. Bkz. Mustafa Özel, “Nahl/16 Sûresinin 90. Âyetinin Tefsîri”, İlâhiyat Fakültesi Dergisi, X/2 – 2006, s. 135-147. [162] Bayraktar, c. I, s. 22. [163] Turan Alptekin, “Ahmed Hüsameddin”, DİA, II, 91; Özel, agm, sayı 16, s. 127-128. [164] Süleymaniye Ktp., İzmirli İ. Hakkı, no 3819. Kitap burada Ahmed Cevdet Paşa’ya izâfe ediliyor. Herhalde isim benzerliği sebebiyle karıştırılmış. [165] Mardin, c. II-III, s. 133-134, 824. [166] Albayrak, c. III, s. 72-73; Nihat Azamat, “Elif Efendi, Hasîrîzâde”, DİA, XI, 37-38; Özel, sy. 16, s. 129-130. [167] Albayrak, c. V, s. 92-93. [168] Cemal Kurnaz, Mustafa Tatcı, “Hüseyin Vassâf”, DİA, XIX, 18-19; Özel, sayı 16, s. 130-131. [169] Vassâf, c. I, s. XXVII. Hüseyin Vassâf, Ahmed Nazmî Efendi’nin tercüme-i hâlini yazarken şöyle der “Kendisiyle hukûk-ı kadîmem olup bir zamanlar beraber çalışmak sûretiyle Sûre-i Bakara ve Sûre-i Yâsîn’i Rûhu’l-Beyân’dan tercüme etmiş ve Sûre-i Yâsîn Tefsîri tercümesine birçok hakâyık daha ilâve etmiş idik.” Vassâf, IV, 148 [170] Albayrak, III, 123-124; Ercan Alkan’ın eser hakkında kısa bir tanıtımı için bk. Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, sayı 27, 2011, s. 365. [171] Ömer Çelik, “Muhammed Es’ad Erbilî’nin 1847-1931 Kur’ân-ı Kerim Âyetlerini Yorumlama Yaklaşımı”, Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, sayı 6, 2001, s. 177-210. [172] Albayrak, c. IV, s. 314-315. [173] Özel, sy. 16, s. 132. [174] Özel, sy. 16, s. 134. [175] Kâmil Şahin, “Ahmed Hamdi, Serbestzâde” mad., DİA, İstanbul 1989, II, 72; Özel, Mustafa, “Son Dönem Osmanlı Tefsir Tarihinden Bazı Portreler I”, Dokuz Eylül Ünv. İlâhiyat Fak. Dergisi, sy. 15, İzmir 2002, s. 79. [176] Ali Birinci, “Hoca Rasim Efendi” mad., DİA., İstanbul 1998, XVIII, 194-195; Özel, sy. 16, s. 135. [177] Mardin, c. II-III, s. 167-170; Özel, sy. 16, s. 135-136. [178] Özel, sy. 16, s. 136-137. [179] Bayraktar – Hüseyin Türkmen, İstanbul 2003, c. IV, s. 155-157. [180] Vassâf, c. I, s. 411-412; Özel, sayı 16, s. 139. [181] Vassâf, c. I, s. 411-412; Özel, sy. 16, s. 139. [182] Mardin, c. II-III, s. 317-320; Özel, “Son Dönem Osmanlı Tefsir Tarihinden Bazı Portreler I”, sy. 15, s. 91. [183] Özel, sy. 15, s. 87. [184] Özel, sy. 16, s. 143. [185] El Yazmaları Enstitüsü, C-697/9650-C-699/9650. [186] Dergah Edebiyat Ansiklopedisi, VI, 2, “Kur’an” mad. [187] Bursalı, c. I, s. 390-392; Bilmen, c. II, s. 590-592/273; Doğan, s. 167-170. [188] Semerkandi’nin Nebe’ cüzü tefsîri Mustafa Küçük tarafından günümüz Türkçesine kazandırılmış ve Amme Cüz’ünün Tercüme ve Tefsîri ismiyle İstanbul’da 1984 tarihinde 247 sayfa halinde Sezgin neşriyat tarafından neşredilmiştir. Bu durum, Semerkandi’nin tefsîrine olan tarihî alâkanın günümüzde de devâm ettiği anlamına gelmektedir. [189] Abay, s. 276. [190] Bursalı, c. I, 390; Abay, s. 271. [191] Ktp. Ayasbeyoğlu, no 342; Öğüt, no 1130. [192] Süleymaniye Ktp., H. Reşid Efendi, no 12; Konya Bölge Yazma Eserler Ktp., Konya İl Halk Ktp., 42 Kon 5756/2. [193] Ktp., Arapgirli, no 571. [194] Terceme-i Tefsîr-i Tibyân, Arap harfleriyle dokuz kez basılmıştır. 4 cilt, Kâhire 1257/1841-1842, 1849, 1866-1867 İstanbul, Matbaa-i Sultaniye, 1875, 1890-1891, 1891, 1899-1900, 1902-1903, 1905- 1906. İki kez de Latin harfleriyle basılmıştır. 1956-1957’de Süleyman Fahir tarafından latinize edilip sadeleştirilerek Kur’ân-ı Kerim Meali ve Tefsîri ismiyle İstanbul’da basılmıştır. 1980-1981’de Ahmed Davudoğlu tarafından tekrar neşredilmiştir. [195] Bk. Mehmed Şeyhî, Vekâyiu’l-fudala, II, 158; Mehmed Süreyyâ, c. IV/1, s. 235. [196] Erhan Yetik, “Tasavvufi Açıdan Fâtiha Tefsiri İsmail-i Ankaravi’nin Fütûhât-ı Ayniye’si Üzerine Bir Çalışma”, On Dokuz Mayıs Ünv. İlahiyat Fak. Dergisi, sy. 8 Samsun 1996, s. 45-107. [197] Bazı kütüphane fişlerinde ve bunların tesiriyle Kur’ân tercümeleri listelerinde bu eser İsmail Hakkı Bursevî’ye v. 1137/1724 izâfe edilmektedir. Bu hata muhtemelen iki büyük âlimin de sahip olduğu el-Celvetî nisbesinden kaynaklanmaktadır. [198] Abay, s. 280. [199] Bu kitap IRCICA’nın yayınladığı World Bibliography’de ve Muhammed Hamidullah’ın vermiş olduğu tercüme listelerinde, isim benzerliği sebebiyle, Muhammed Es’ad Erbilî Hazretleri’ne v. 1350/1931 nisbet edilmektedir. Hâlbuki Es’ad Erbilî Hazretleri’nin Âyetü’l-Kürsî ile alakalı müstakil bir eseri bulunmamaktadır. [200] Abay, s. 281. [201] Süleymaniye Ktp. M. Arif – M. Murad, no 167/2; Ktp., Genel, no 1759. [202] Bursalı, c. I, s. 394; Bilmen, c. II, s. 740/427; Doğan, s. 142. Ferruh Efendi’nin tefsîrinde her ne kadar Mevâhib esas kabul edilmiş olsa da Tibyân, Beydâvî, Keşşâf ve Hâzin tefsîrleriyle karşılaştırılması yapılmıştır. Âyetlerin nüzul sebebleri ve bazı tefsîrcilerin beyânları âyet meallerinin altına yazılmıştır. Halkın kolayca anlaması hedeflendiğinden müteşabih kelimelerden kaçınılmıştır. Mevâkib’ın baskısı, II. Meşrutiyet’e kadar 1865, 1870, 1879, 1899, 1902-1903, 1905, 1905-1906 tarihlerinde tam 7 kez tekrarlanmıştır. Süleyman Fahir tarafından Latin harflerine aktarılmıştır. Kur’an-ı Kerîm ve Meali Mevâkib Tefsiri, İstanbul 1959. 1987 yılında Ahmet Ağırakça ile Beşir Eryarsoy tarafından, Nüzul Sebebli Kur’ân-ı Kerîm ve Türkçe Meali adıyla yeniden düzenlenerek neşredilmiştir. [203] Kâtip Çelebi, Keşfü’z-zunûn, İstanbul 1971, c. I, s. 446. Bu tefsire Tefsîr-i Hüseynî de denmektedir. [204] Süleymaniye Ktp., Hacı Mahmud Ef., no 5487. [205] E. Ziya Karal, Osmanlı Tarihi, Ankara 1976, IV, 212. [206] Ed. Engelhard, Türkiye ve Tanzimat, trc. Ali Reşat, 1328, s. 179. [207] Nazif Öztürk, Türk Yenileşme Tarihi Çerçevesinde Vakıf Müessesesi, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimleri Enstitüsü, Ankara 1991, s. 698-886. [208] Elmalı’lı Muhammed Hamdi Efendi bu hususta şöyle şikâyetlenir “…Bâb-ı Âlî’nin hazîne-i evrâkındaki siyâsî vesîkaların bu noktadan tetkîkinde, elde edilecek mâlûmât mühimdir. Ne çare ki, milletin mütefekkirlerinin edây-ı istifâdesine geçebilmek de müşkilcedir. Bunları ve bu gibi ahvâlin belki umumunu Avrupa devletleri hiç olmazsa sarı, yeşil, kırmızı ve mavi kitaplarla milletlerine neşrederek, ilim erbabının fikrî inkişâfından istifade ettikleri halde, biz evvelâhir bunun aksine mahkûmuz. Bu babdaki siyâsî zorlamaların rûhu meçhûlümüz kalır ve erbâb-ı ilim, lâzım gelen ictihadlarını yürütemez. Çünkü fikrî ızdırârı hissettirecek vesîl yoktur.” Elmalı’lı M. Hamdi Yazır, Ahkâm-ı Evkâf, Tâbii Mehmed Şükrü, Mekteb-i Mülkiye Matbaası, İstanbul 1327, s. 129 “Bu memlekette, icraya tesir edecek hâricî zorlamaların millete duyurulmadan tatbîke konulması, Avrupa’nın bizde muvaffak olduğu teshîr-i tâiâneden birisidir. Bilmem ki bu da onlardan mıdır? Yoksa bizden midir?” Elmalı’lı, Ahkâm-ı Evkâf, İstanbul 1327, s. 136 [209] Elmalı’lı Muhammed Hamdi Yazır, Ahkâm-ı Evkâf, tâbii Ahmed Hâlid, Mekteb-i Mülkiye Matbaası, İstanbul 1326, s. 14. Hamdi Efendi, vakıfların azalma sebeplerinden birini de şöyle îzâh eder “Ümmet-i İslâmiye, sahip olduğu yüce mevkiini ve servet istihsalindeki eski kuvvetini zayi etmeye başlamasıyla Avrupa’nın tasallutu ve milletlerarası münasebetin genişlemesi ve değişikliği yüzünden, memleketimiz bir takım ahid ve kayıtlar altında müthiş bir rekabet ve helak edici bir felâket içinde ezildikçe, gayet tabîi olarak, bir taraftan umumî servetlerimiz noksanlaşmış, diğer taraftan pek cüz’î istihsâlâtımız da büyük mecralardan sürekli bir şekilde akıp gitmeye başlamıştır. Bu sebeple hayatî ihtiyaçlarımızın artışı nisbetinde genişlemesi şöyle dursun, malî vasıtalarımız daraldıkça elimizde mevcudiyetini zannedebildiğimiz servet kaynaklarımızın sarf ve istihlâkini bir kurtuluş çaresi telâkki etmek, yani hazıra göz dikmek tabii bir âdet olmuştur. Bu sûretle malların müebbeden hapsine vakfedilmesine karşı bir hoşnutsuzluk ve kamuya faydalı hayrat ve meberrât ihdasında da bir imkânsızlık meydana gelmiştir. Binâenaleyh, yalnız İmâm-ı A’zam mezhebine doğru bir istikâmet almakla kalmayıp, belki lüzumuna hükmedilmiş bulunan eski vakıflara da sirayet ve yontulma nokta-ı nazarından daha ileri gidecek arzu ve eğilimler meydân almıştır. Hilâfet-i İslâmiye’nin sâha-i himâyetine nisbeti pek manevî olarak kalan ve fiilen ağyârın taht-ı tahakkümüne düşen Cemaat-ı İslâmiye’nin, yegâne içtimaî sermayeleri vakıflarından ibaret olabildiğine nazaran İslâm Ümmeti’nin asr-ı hâzırda en mühim içtimaî menfaatleri de vakıflara medyun olmak iktiza ediyor.” Elmalı’lı M. Hamdi Yazır, İrşâdü’l-ahlâf fî ahkâmi’l-evkâf, Ahmed Kâmil Matbaası, İstanbul 1330, s. 171-172 [210] BOA/Cevdet 1255 32489; John Robert Barnes, An Introduction TO, Religious Foundationsin the Ottoman Empire, Brill, 1986, s. 86. [211] Bernard Lewis, Modern Türkiye’nin Doğuşu, trc. Metin Kıratlı, Ankara 1988, s. 94-95, 97-98. [212] Nazif Öztürk, Elmalı’lı M. Hamdi Yazır Gözüyle Vakıflar, Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara 1995, s. 9-12, 187-197. [213] Elmalı’lı, Ahkâm-ı Evkâf, İstanbul 1326, s. 14. [214] Yücer, s. 795. Dr. Murat KAYA muratkaya43 * Bu çalışmanın ilk hâli İSAV’ın 21-22 Ekim 2011 tarihinde akdettiği “Başlangıçtan Günümüze Türklerin Kur’an Tefsirine Hizmetleri” isimli tartışmalı ilmî toplantıda tebliğ olarak takdim edilmiş, daha sonra elde edilen bilgilerin ilavesiyle geliştirilerek makale hâline getirilmiştir.

ve me muhammedün illa rasul